Please enable JavaScript.
Coggle requires JavaScript to display documents.
АДАМ ЭКОЛОГИЯСЫ: ПӘНАРАЛЫҚ БАЙЛАНЫСЫ ЖӘНЕ АДАМ–ҚОРШАҒАН ОРТА ҚАРЫМ…
АДАМ ЭКОЛОГИЯСЫ: ПӘНАРАЛЫҚ БАЙЛАНЫСЫ ЖӘНЕ АДАМ–ҚОРШАҒАН ОРТА ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ КЕЗЕҢДЕРІ
АДАМ ЭКОЛОГИЯСЫНЫҢ МӘНІ
Анықтамасы: адам мен қоршаған ортаның биологиялық, әлеуметтік, экономикалық және мәдени өзара байланысын зерттейтін кешенді ғылым
Зерттеу нысаны: адам, популяция, қоғам және олар өмір сүретін табиғи-әлеуметтік орта
Зерттеу пәні: орта факторларының денсаулыққа, өмір сапасына және қоғам дамуына әсері
Негізгі қағида: адам – биосфераның бөлігі әрі қоршаған ортаны өзгертетін антропогендік фактор
Зерттеу деңгейлері: жеке адам; популяция; қауымдастық; қала/аймақ; жаһандық жүйе
ҒАЛЫМДАР ЖӘНЕ НЕГІЗГІ ТҰЖЫРЫМДАМАЛАР
Эрнст Геккель – 1866 ж. «экология» терминін енгізді
Роберт Э. Парк – әлеуметтік/қалалық экологияның дамуына үлес қосты
Эрнест Бёрджесс және Р. Маккензи – қалалық қауымдастықты экологиялық тұрғыдан зерттеу; «The City» (1925)
Юджин Одум – экожүйелік көзқарас, энергия ағыны мен зат айналымы; «Fundamentals of Ecology» (1971)
Владимир Вернадский – биосфера және ноосфера туралы ілім; «Биосфера» (1926)
Рейчел Карсон – «Silent Spring» (1962), пестицидтердің экологиялық салдарын қоғам назарына ұсынды
Гаррет Хардин – «ортақ ресурстар трагедиясы» (1968), ортақ ресурстарды басқару мәселесі
Г. Х. Брундтланд және WCED – «Our Common Future» (1987), тұрақты даму тұжырымдамасы
Энтони Макмайкл – жаһандық экологиялық өзгерістер мен адам денсаулығының байланысын зерттеді
ҚАЗІРГІ ҒЫЛЫМИ ДӘЛЕЛДЕР МЕН СТАТИСТИКА
ДДҰ, 2019: әлем халқының 99%-ы ДДҰ ауа сапасы жөніндегі нұсқаулық деңгейлері сақталмаған жерлерде өмір сүрді
ДДҰ: сыртқы және тұрмыстық ауаның ластануының бірлескен әсері жылына шамамен 6,7 млн мезгілінен бұрын болатын өліммен байланысты
ДДҰ, 2019: сыртқы ауаның ластануы шамамен 4,2 млн мезгілінен бұрын болатын өлімге себеп болды деп бағаланды
БҰҰ, 2015: Тұрақты даму күн тәртібі – 17 мақсат және 169 міндет
Статистиканы түсіндіру: 6,7 млн – сыртқы және тұрмыстық ауаның бірлескен әсері; 4,2 млн – сыртқы ауаға қатысты бағалау
Деректерді қолдану: көрсеткіштің жылы, өлшемі және дереккөзі міндетті түрде көрсетілуі керек
АДАМ–ҚОРШАҒАН ОРТА ӨЗАРА ӘСЕРІНІҢ МОДЕЛІ
Қоршаған орта → адам: ауа, су, климат, топырақ, биота адамның денсаулығы мен тіршілігін анықтайды
Адам → орта: өндіріс, ауыл шаруашылығы, көлік, урбандалу және тұтыну табиғи жүйелерді өзгертеді
Экологиялық өзгерістер: ластану, климат өзгерісі, ресурстардың сарқылуы, биоалуантүрліліктің кемуі
Кері байланыс: өзгерген орта денсаулыққа, экономикаға және өмір сапасына қайта әсер етеді
Басқару тетіктері: ғылым, мониторинг, құқық, технология, білім және қоғамдық қатысу
Негізгі идея: байланыс екіжақты, үздіксіз және көп факторлы
НЕГІЗГІ ӘДЕБИЕТТЕР МЕН ДЕРЕККӨЗДЕР
Hawley, A. H. (1950). Human Ecology: A Theory of Community Structure
Odum, E. P. (1971). Fundamentals of Ecology
Carson, R. (1962). Silent Spring
Vernadsky, V. I. (1926). Биосфера
World Commission on Environment and Development (1987). Our Common Future
McMichael, A. J. (2001). Human Frontiers, Environments and Disease
WHO (2024). Ambient (outdoor) air pollution and health – who.int
United Nations (2015). Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development – sdgs.un.org/2030agenda
БАСҚА ҒЫЛЫМДАРМЕН ПӘНАРАЛЫҚ БАЙЛАНЫСЫ
Биология
Анатомия және физиология – гомеостаз, терморегуляция, ағзаның ортаға жауабы
Генетика – тұқымқуалаушылық пен орта әсерінің байланысы, эпигенетика
Микробиология – микробиом, патогендер және санитариялық қауіпсіздік
Эволюциялық биология – адамның тарихи бейімделуі
Медицина және қоғамдық денсаулық
Гигиена – ауа, су, топырақ және еңбек ортасының қауіпсіздігі
Эпидемиология – аурулардың таралуы мен экологиялық тәуекелдер
Токсикология – химиялық заттардың ағзаға әсері
Профилактикалық медицина – қауіп факторларының алдын алу
География және климатология
Физикалық география – климат, жер бедері, су және топырақ ресурстары
Медициналық география – аурулардың кеңістіктік таралуы
Климатология – ыстық толқындары, құрғақшылық, климаттық тәуекел
Демография – халық саны, тығыздығы және көші-қон
Физика және химия
Физика – шу, діріл, температура, жарық, радиация
Химия – ластағыштардың құрамы, ауыр металдар, пестицидтер
Негізгі ұғымдар – доза–әсер, экспозиция, ШРК, биожинақталу
Әлеуметтану және психология
Әлеуметтану – экологиялық теңсіздік, урбандалу, әлеуметтік құрылым
Психология – экологиялық сана, табиғатты қабылдау, мінез-құлық
Экологиялық психология – орта мен адамның мінез-құлқының өзара ықпалы
Экономика және құқық
Экономика – табиғи ресурстар құны, экологиялық шығын, сыртқы әсер
Артур Пигу – теріс сыртқы әсерлерді экономикалық реттеу идеясы
Құқық – қолайлы ортаға құқық, экологиялық нормалар және жауапкершілік
Құралдар – экологиялық сараптама, әсерді бағалау, мониторинг
Информатика, статистика және математика
Статистика – аурушаңдық пен орта көрсеткіштері арасындағы байланыс
GIS – экологиялық қауіптерді картаға түсіру
Қашықтан зондтау – жер жамылғысы, орман және су өзгерістерін бақылау
Модельдеу және AI – сценарийлерді болжау және деректерді талдау
Педагогика
Экологиялық білім – ғылыми сауаттылық пен табиғатты қорғау білімі
Экологиялық тәрбие – жауапкершілік пен тұрақты мінез-құлық
Практика – су үнемдеу, қалдықтарды сұрыптау, жергілікті экожобалар
АДАМ МЕН ҚОРШАҒАН ОРТА ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСЫНЫҢ ТАРИХИ КЕЗЕҢДЕРІ
1-кезең. Аңшылық-терімшілік қоғам
Уақыты: палеолиттен неолиттік төңкеріске дейін; аймақтарға қарай әркелкі
Тіршілік: аңшылық, терімшілік, балық аулау; табиғи ортаға тікелей тәуелділік
Әсері: жергілікті ресурстарды пайдалану, от қолдану, аңшылық қысымы
Денсаулық: жарақат, инфекция, азық тапшылығы
Нәтиже: табиғи ортаға бейімделу басым болды
2-кезең. Аграрлық төңкеріс
Уақыты: шамамен б.з.д. X–VIII мыңжылдықтардан бастап; аймақтарда әртүрлі
Тіршілік: егіншілік, мал шаруашылығы, отырықшылық, суару
Әсері: орманды егістікке айналдыру, топырақ өңдеу, су ресурстарын бұру
Денсаулық: азық қорының өсуі; тығыз қоныстарда инфекция таралуының артуы; рационның бірізденуі
Нәтиже: адам табиғатты жүйелі түрде өзгерте бастады
3-кезең. Қалалар мен өркениеттердің дамуы
Уақыты: ежелгі өркениеттерден орта ғасырларға дейін
Тіршілік: қалалар, сауда, көлік, ирригация, еңбек бөлінісі
Әсері: суға сұраныс, қалдықтар, орман және құрылыс ресурстарын пайдалану
Денсаулық: халық тығыздығы мен сауда жолдары инфекциялардың таралуына ықпал етті
Мысал: орта ғасырлардағы оба індетінің құрлықаралық таралуы
Нәтиже: адам–орта байланысы аймақтық және желілік сипат алды
4-кезең. Индустриялық революция
Уақыты: XVIII ғасырдың екінші жартысынан XIX–XX ғғ. басына дейін
Тіршілік: фабрика, машина, көмір, кейін мұнай мен газ, теміржол
Әсері: ауа мен судың өндірістік ластануы, кен өндіру, урбандалу, парниктік газдар
Денсаулық: кәсіптік аурулар, түтін мен химиялық заттардың әсері
Нәтиже: антропогендік қысым кең ауқымға жетті
5-кезең. Ғылыми-техникалық прогресс және жаппай тұтыну
Уақыты: XX ғасырдың ортасы – XX ғасырдың соңы
Тіршілік: жаппай өндіріс, автомобильдену, синтетикалық материалдар, агрохимия
Әсері: қалдықтардың көбеюі, химиялық ластану, ресурстарды қарқынды тұтыну
Ғылыми-саяси белестер: Carson (1962); Hardin (1968); Limits to Growth (1972)
Нәтиже: экологиялық мәселелер жаһандық күн тәртібіне шықты
6-кезең. Жаһандық экологиялық сананың қалыптасуы
Уақыты: XX ғасырдың екінші жартысы – XXI ғасыр басы
Мәселелер: климат өзгерісі, озон қабаты, шөлейттену, биоалуантүрлілік, су тапшылығы
1972 – Стокгольм конференциясы; UNEP құрылды
1987 – «Our Common Future»; тұрақты даму ұғымы кең тарады
1992 – Рио конференциясы; Рио декларациясы және Agenda 21
Нәтиже: экологиялық мәселелер халықаралық ынтымақтастық нысанына айналды
7-кезең. Тұрақты даму және экологиялық трансформация
Уақыты: XXI ғасыр; 2015 жылдан кейінгі жаһандық күн тәртібі
Бағыттары: жаңартылатын энергия, айналмалы экономика, қалдықты азайту, экожүйені қалпына келтіру
2015 – БҰҰ-ның 2030 күн тәртібі: 17 мақсат, 169 міндет
Негізгі қағида: қазіргі қажеттіліктерді болашақ ұрпақ мүмкіндігін шектемей қанағаттандыру
Нәтиже: табиғатпен үйлесімді, әлеуметтік және экономикалық тұрғыдан орнықты даму
кезеңдердің шекарасы шартты; әр қоғамда өзгерістер әр уақытта және әртүрлі қарқынмен өтті
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ӨЗЕКТІ МӘСЕЛЕЛЕР
Арал теңізі – су ресурстарын басқару, тұзды шаң, экожүйе мен халық денсаулығы
Семей ядролық сынақ полигоны – радиациялық мұра, ұзақ мерзімді мониторинг және денсаулық тәуекелдері
Ірі қалалардағы ауа сапасы – көлік, жылу энергетикасы, PM2.5/PM10 және тыныс алу денсаулығы
Шөлейттену мен топырақ деградациясы – жайылым қысымы, эрозия, тұздану
Мұздықтардың кемуі – климаттың жылынуы, өзен ағыны және су қауіпсіздігі
Негізгі шешімдер – мониторинг, су үнемдеу, таза энергия, жерді қалпына келтіру, экологиялық білім
ҚОРЫТЫНДЫ
Адам экологиясы – табиғи және әлеуметтік ғылымдарды біріктіретін пәнаралық ғылым
Тарихи даму табиғатқа тәуелділіктен табиғи ортаны ауқымды өзгертуге дейін өтті
Технологиялық даму өмір сапасын арттырды, бірақ жаңа экологиялық тәуекелдер туғызды
Экологиялық мәселелер биологиялық, әлеуметтік, экономикалық және саяси факторлармен байланысты
Тұрақты болашақ үшін табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану, денсаулықты қорғау және экологиялық мәдениет қажет