ҚОРЫТЫНДЫ
Адам экологиясы биология, медицина, география, химия, психология, әлеуметтану, экономика, құқық, философия және басқа да ғылымдардың нәтижесін біріктіріп, адам мен ортаның өзара байланысын тұтас қарастыратын пәнаралық ғылым. Оның дамуы қоршаған орта жайлы мәселелердің күрделенуімен тікелей байланысты болды.
Адам мен қоршаған орта қарым-қатынасының қалыптасу кезеңдерін талдау мынадай заңдылықты көрсетеді: алғашқы қауымдық кезеңде адам табиғатқа толық тәуелді болды, егіншілік пен мал шаруашылығынан бастап табиғатты белсенді өзгерте бастады, индустриалды және ғылыми-техникалық даму кезеңінде оның ықпалы жаһандық дағдарысқа ұласты. Арал мен Семей сияқты мысалдар адам әрекетінің салдары ұзақ жылдарға созылатынын дәлелдейді.
Қазіргі кезеңде қарым-қатынас тәуелділіктен белсенді өзгертуге, одан жауапты басқаруға ауысты. Тұрақты даму қағидаттары, экологиялық заңнама, мониторинг және экологиялық білім беру осы бағыттың негізгі құралдары болып табылады. Болашақта табиғат пен қоғамның үйлесімді дамуы тек пәнаралық ғылыми көзқарас пен әрбір адамның экологиялық мәдениеті арқылы қамтамасыз етіледі.
Глоссарий
Адам экологиясы - адам мен қоршаған ортаның өзара әрекеттесуін зерттейтін ғылым. Қоршаған орта - адамды қоршаған табиғи және әлеуметтік жағдайлар жиынтығы. Биосфера - тірі организмдер тіршілік ететін Жер қабығы.
Ноосфера - адамның саналы әрекеті шешуші күшке айналған биосфера кезеңі (В. Вернадский).
Антропогендік фактор -адам қызметінен туындайтын табиғатқа әсер.
Экологиялық дағдарыс - адам мен табиғат арасындағы тепе-теңдіктің бұзылуы. Бейімделу (адаптация) - организмнің өзгерген жағдайға үйренуі.
Урбанизация - қалалар мен қала халқының өсу процесі.
Тұрақты даму - болашақ ұрпақтың мүмкіндігіне нұқсан келтірмей қазіргі қажеттіліктерді қанағаттандыратын даму. Табиғатты пайдалану - табиғи ресурстарды игеру мен пайдалану жиынтығы.
Мониторинг - қоршаған орта жай-күйін үнемі бақылау жүйесі.
Экологиялық сана -адамның табиғатқа жауапты көзқарасы.
Эндемия - белгілі бір аймаққа тән ауру немесе құбылыс.
Климаттың өзгеруі -Жер климатының ұзақ мерзімде өзгеруі, көбіне адам қызметімен байланысты жылынуы.
Парниктік газдар -атмосферада жылуды ұстап қалатын газдар (CO₂, метан және т.б.). Шөлейттену -құнарлы жердің тозып, шөлге айналу процесі.
Биоалуантүрлілік -Жердегі тірі организм түрлерінің әралуандығы.
Пайдаланылған әдебиеттер
Вернадский В.И. Биосфера. – Л., 1926.
Одум Ю. Основы экологии. – М.: Мир, 1975.
Казначеев В.П. Очерки теории и практики экологии человека. – М.: Наука, 1983.
Моисеев Н.Н. Человек и ноосфера. – М.: Молодая гвардия, 1990.
Реймерс Н.Ф. Природопользование: словарь-справочник. – М.: Мысль, 1990.
Агаджанян Н.А., Торшин В.И. Экология человека. – М.: ММП «Экоцентр», 1994.
Carson R. Silent Spring. – Boston: Houghton Mifflin, 1962.
Meadows D. et al. The Limits to Growth. – New York: Universe Books, 1972.
Our Common Future (Brundtland Report). – Oxford: Oxford University Press, 1987.
Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексі, 2021 ж. 2 қаңтардағы № 400-VI ҚРЗ.