Please enable JavaScript.
Coggle requires JavaScript to display documents.
Ауыл шаруашылығы биотехнологиясы: биотыңайтқыштар және биопестицидтер.,…
Ауыл шаруашылығы биотехнологиясы: биотыңайтқыштар және биопестицидтер.
Биотыңайтқыштар – құрамында тірі пайдалы микроорганизмдер болатын және топырақтағы қоректік заттардың өсімдікке сіңімді түрге айналуына көмектесетін биологиялық препараттар.
Биопестицидтер – өсімдіктерді зиянкестерден, ауру қоздырғыштарынан және арамшөптерден қорғау үшін қолданылатын биологиялық негіздегі препараттар.
Биотыңайтқыштар (Түрлері және әсер ету механизмі)
Фосфор және калий мобилизаторлары
Калий ерітушілер (KSB). Bacillus mucilaginosus силикатты минералдарды ыдыратып, өсімдікке қажетті калий иондарын босатады.
Фосфор ерітушілер (PSB). Bacillus megaterium және Pseudomonas striata органикалық қышқылдар (глюкон, лимон қышқылдары) бөліп, топырақтағы байланған кальций мен темір фосфаттарын ерітеді.
Азотфиксаторлар (Азот жинаушылар)
Еркін өмір сүретін бактериялар. Azotobacter және Clostridium топырақта дербес тіршілік етіп, астық және көкөніс дақылдарын азотпен қамтамасыз етеді.
Симбиоздық бактериялар. Rhizobium және Bradyrhizobium туыстары бұршақ тұқымдас өсімдіктердің тамырында түйнектер түзіп, атмосфералық азотты ((N
{2})) аммиакқа ((NH
{3})) айналдырады.
•
• Ассоциативті бактериялар. Azospirillum өсімдік тамырының беткі қабатында (ризосферада) шоғырланып, тамыр жүйесінің тармақталуын жылдамдатады.
• Микоризалық саңырауқұлақтар (AMF)
• Эндомикориза (Glomus туысы). Саңырауқұлақ гифтері өсімдік тамырының жасушасына еніп, су мен мырыш, мыс, фосфор сияқты элементтерді сіңіру аумағын 100 есеге дейін ұлғайтады.
Фитостимуляторлар (PGPR)
Стресске төзімділік. ACC-дезаминаза ферментін бөлу арқылы өсімдіктегі «стресс гормоны» этиленнің деңгейін төмендетіп, құрғақшылық пен тұздылықтан қорғайды.
Фитогормон синтезі. Pseudomonas fluorescens бактериялары өсімдіктің өсуін реттейтін ауксин (ИУК), гиббереллин және цитокинин гормондарын синтездейді.
Биопестицидтер (Жіктелуі және қорғау жолдары)
Биоинсектицидтер (Зиянкес жәндіктерге қарсы)
Энтомопатогенді саңырауқұлақтар. Beauveria bassiana (ақ мускардина) және Metarhizium anisopliae (жасыл мускардина) споралары жәндіктің хитин қабығын тесіп өтіп, іштей жояды.
Бактериялық препараттар. Bacillus thuringiensis (Bt) бактериясы Cry-ақуыздарын (эндотоксин) түзеді, олар жұлдызқұрттардың асқазанын зақымдап, қоректенуін тоқтатады.
•
• Бакуловирустар. Тек белгілі бір көбелек дернәсілдерін (мысалы, мақта қоңыр көбелегі) зақымдайтын, адам мен араларға мүлде зиянсыз вирустық препараттар.
• Биогербицидтер (Арамшөптерге қарсы)
• Фитопатогенді микроорганизмдер. Colletotrichum және Phytophthora штамдары нақты бір арамшөп түрін ғана зақымдап, мәдени дақылдарға тиіспейді.
Биофунгицидтер (Өсімдік ауруларына қарсы)
•
• Антибиотик түзуші бактериялар. Bacillus subtilis (шөп таяқшасы) итурин, сурфактин сияқты табиғи липопептидтер бөліп, саңырауқұлақ пен бактериялық ауруларды жояды.
Антагонист саңырауқұлақтар. Trichoderma viride және Trichoderma harzianum тамыр шірігін, фузариозды және фитофторозды тудыратын патогендермен қоректеніп, оларды ығыстырады.
Биохимиялық пестицидтер
Өсімдік сығындылары. Ним ағашынан алынатын азадирахтин және пиретрум гүлінен алынатын пиретриндер.
Феромондар. Зиянкестердің көбею циклін бұзу және оларды тұзаққа түсіру үшін қолданылатын жыныстық аттрактанттар.
Биопрепараттарды өндіру биотехнологиясы
1-кезең: Скрининг және селекция. Табиғи ортадан (топырақтан, өсімдік ризосферасынан) белсенді штамдарды бөліп алу және генетикалық паспорттау.
3-кезең: Тұрақтандыру (Формуляция). Бактериялар мен спораларды тірі күйінде сақтау үшін лиофилизациялау (вакуумда мұздатып кептіру) немесе сұйық протекторлар қосу.
• 4-кезең: Инкапсуляция және нанотехнология. Микроорганизмдерді альгинатты капсулаларға немесе нанобөлшектерге орау арқылы олардың ультракүлгін сәуле мен құрғақшылыққа төзімділігін арттыру.
• 2-кезең: Культивирлеу (Ферментация). Биореакторларда (ферментерлерде) қоректік орта, температура, pH және аэрацияны бақылай отырып, микроорганизмдер биомассасын өсіру.
Қазақстандық ғалымдар
Аманкелді Құрбанұлы Саданов (Академик). Микробиология және вирусология ҒӨО бас директоры; топырақ құнарлылығын арттыратын «Ризовит-АКС» және өсімдік ауруларына қарсы «Фитобактирин», «Триходермин-KZ» биопрепараттарын өндіріске енгізді.
Гүлнар Ұлтанбекова (Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ). Дәнді және көкөніс дақылдарының өнімділігін арттыруға арналған «NanoKukirt» және ризосфералық биопрепараттарды әзірлеуші зерттеуші.
Шетелдік ғалымдар
Йоав Башан (Yoav Bashan, Мексика/Израиль). Azospirillum бактерияларын зерттеуші және полимерлі микрокапсулалы биотыңайтқыштар технологиясының негізін қалаушы.
Бернард Глик (Bernard R. Glick, Канада). Өсімдіктердің өсуін ынталандыратын ризобактериялардың (PGPR) және ACC-дезаминаза ферментінің әсер ету механизмін ашқан әлемдік деңгейдегі биохимик.
Пайдаланылған әдебиеттер
Заядан Б.К., Акмуханова Н.Р., Садвакасова А.К. Микробалдырлар негізіндегі биотыңайтқыштарды алудың биотехнологиялық негіздері. — Алматы: Қазақ университеті, 2020. — 185 б.
Backer R., Rokem J.S., Ilangumaran G., et al. Plant Growth-Promoting Rhizobacteria: Context, Mechanisms of Action, and Roadmap to Commercialization of Biostimulants for Sustainable Agriculture. — Frontiers in Plant Science, 2018, Vol. 9, Art. 1473.
Саданов А.К., Баймбетова Э.М., Смирнова И.Э. Ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін арттыруға арналған отандық биопрепараттар. — Алматы: Микробиология және вирусология ҒӨО, 2021. — 240 б.