Please enable JavaScript.
Coggle requires JavaScript to display documents.
ТҮРЛЕР АРАСЫНДАҒЫ НЕГІЗГІ БАЙЛАНЫСТАР - Coggle Diagram
ТҮРЛЕР АРАСЫНДАҒЫ НЕГІЗГІ БАЙЛАНЫСТАР
БИОТИКАЛЫҚ БАЙЛАНЫСТАРДЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ
Анықтамасы
Биоценоз құрамындағы әртүрлі түр дараларының өзара әрекеттесуі
Тірі ағзалардың бір-біріне тікелей немесе жанама әсер етуі
Негізгі ерекшеліктері
Популяциялардың сандық көрсеткіштеріне әсер етеді
Қауымдастықтың түрлік құрамын қалыптастырады
Қоректік тізбектер мен торлардың түзілуіне қатысады
Экожүйенің тұрақтылығы мен биоалуантүрлілігін сақтауға ықпал етеді
Әсер ету белгілері
(+) – ағзаға пайда
(−) – ағзаға зиян
(0) – айқын әсер байқалмайды
Жіктелуі
Түрішілік байланыстар – бір түр даралары арасында
Түраралық байланыстар – әртүрлі түрлер арасында
БӘСЕКЕЛЕСТІК (−/−)
Анықтамасы
Шектеулі экологиялық ресурстарды пайдалану барысында ағзалардың өзара кері әсері
Түрлері
Түрішілік бәсекелестік
Бір түр даралары арасындағы ресурстар үшін күрес
Мысалы: бір түрге жататын құстардың ұя салатын орын үшін бәсекелесуі
Түраралық бәсекелестік
Әртүрлі түрлердің ортақ ресурстарды пайдалануы
Мысалы: қоян мен суырдың өсімдік қорегі үшін бәсекелесуі
Бәсекелестік тудыратын ресурстар
Қорек
Су
Жарық
Мекен ету ортасы
Көбею орны
Негізгі ғылыми механизмдері
Экологиялық нишалардың бөлінуі
Ресурстарды әртүрлі уақытта пайдалану
Кеңістіктік жіктелу
Бәсекелестік арқылы ығыстыру
Ғылыми зерттеу
Георгий Францевич Гаузе (G. F. Gause)
1930-жылдары инфузориялармен тәжірибе жүргізді
Paramecium aurelia және Paramecium caudatum түрлерін зерттеді
Ортақ шектеулі ресурстар жағдайында бәсекелестіктің нәтижесін көрсетті
Гаузе принципі
Бірдей экологиялық нишаны иеленетін түрлер ұзақ уақыт тұрақты қатар тіршілік ете алмауы мүмкін
Нәтиже орта жағдайына және ресурстардың таралуына тәуелді
ЖЫРТҚЫШТЫҚ (+/−)
Анықтамасы
Бір ағзаның екінші ағзаны ұстап, қорек ретінде пайдалануы
Қатысушылары
Жыртқыш – қоректенетін ағза
Жемтік – қорек болатын ағза
Мысалдары
Қасқыр – қоян
Түлкі – тышқан
Бүркіт – жылан
Экологиялық маңызы
Жемтік популяциясының санын реттейді
Табиғи сұрыпталуға ықпал етеді
Қоректік байланыстарды қалыптастырады
Экожүйедегі тепе-теңдікті сақтауға қатысады
Ғылыми терминдер
Популяциялық динамика
Жыртқыш–жемтік жүйесі
Трофикалық деңгей
Сандық және функционалдық жауап
Ғылыми зерттеулер
Альфред Лотка (A. J. Lotka)
1925 жылы популяциялар динамикасын математикалық тұрғыдан қарастырды
Вито Вольтерра (V. Volterra)
1926 жылы жыртқыш пен жемтік популяцияларының сандық ауытқуын сипаттады
Лотка–Вольтерра моделі
Жыртқыш пен жемтік санының өзара тәуелді өзгерісін түсіндіреді
Популяция динамикасын зерттеуде қолданылады
ПАРАЗИТИЗМ (+/−)
Анықтамасы
Бір ағзаның екінші ағзаны тіршілік ортасы және қорек көзі ретінде пайдалануы
Қатысушылары
Паразит – иесінің есебінен тіршілік ететін ағза
Иесі – паразит орналасатын ағза
Түрлері
Эктопаразиттер
Иесінің сыртқы дене бетінде тіршілік етеді
Мысалы: бит, кене
Эндопаразиттер
Иесінің ішкі мүшелері мен ұлпаларында тіршілік етеді
Мысалы: таспа құрт, аскарида
Негізгі терминдер
Аралық иесі
Негізгі иесі
Паразиттің тіршілік циклі
Паразит–иесі жүйесі
Паразиттік бейімделу
Ғылыми зерттеулер
В.А. Догель
Паразитология ғылымының дамуына үлес қосты
Паразиттердің экологиялық байланыстарын зерттеді
Е.Н. Павловский
Табиғи ошақтылық туралы ілімді қалыптастырды
Табиғи ошақтардағы паразиттер мен тасымалдаушылардың байланысын зерттеді
Экологиялық маңызы
Иесінің физиологиялық жағдайына әсер етеді
Популяция санының өзгеруіне ықпал етеді
Аурулардың таралуына қатысады
МУТУАЛИЗМ (+/+)
Анықтамасы
Екі түрлі ағзаның өзара әрекеттесуінен екі жақтың да пайда көруі
Түрлері
Міндетті мутуализм
Ағзалардың тіршілігі бір-біріне тәуелді
Факультативті мутуализм
Ағзалар бір-бірінсіз де тіршілік ете алады
Мысалдары
Ара мен гүлді өсімдіктер
Ара нектар алады
Өсімдік тозаңданады
Қыналар
Саңырауқұлақ пен балдырдың өзара байланысы
Бірі су мен минералды заттарды сіңіруге көмектеседі
Екіншісі фотосинтез арқылы органикалық зат түзеді
Бұршақ тұқымдастар мен түйнек бактериялары
Бактериялар атмосфералық азотты байланыстырады
Өсімдік азот қосылыстарын пайдаланады
Ғылыми терминдер
Кооперация
Симбиоз
Коэволюция
Биологиялық азот фиксациясы
Тозаңдану
КОММЕНСАЛИЗМ (+/0)
Анықтамасы
Бір ағза пайда көріп, екінші ағзаға айқын әсер етпейтін байланыс
Негізгі түрлері
Форезия
Бір ағзаның екіншісін қозғалу немесе таралу үшін пайдалануы
Квартиранттық
Бір ағзаның екінші ағзаның денесін немесе мекенін баспана ретінде пайдалануы
Трофикалық комменсализм
Бір ағзаның екінші ағзаның қорек қалдықтарымен қоректенуі
Мысалдары
Акула мен ремора балығы
Ірі жыртқыштардың қорек қалдықтарын пайдаланатын жануарлар
Экологиялық маңызы
Қоректік ресурстарды тиімді пайдалануға мүмкіндік береді
Түрлер арасындағы жанама байланыстарды қалыптастырады
ҚОСЫМША БИОТИКАЛЫҚ БАЙЛАНЫСТАР
Аменсализм (−/0)
Бір түрге зиян келіп, екінші түрге айқын әсер болмайды
Мысалы: кейбір зең саңырауқұлақтарының бактериялардың өсуін тежеуі
Аллелопатия
Өсімдіктердің химиялық заттар бөлу арқылы басқа өсімдіктерге әсер етуі
Фитонцидтер мен аллелохимиялық қосылыстар
Нейтрализм (0/0)
Екі түрдің бір-біріне айқын әсер етпеуі
Табиғи жағдайда дәлелдеу күрделі
Протокооперация (+/+)
Екі түрдің өзара пайдалы, бірақ міндетті емес байланысы
Ағзалар бір-бірінсіз де тіршілік ете алады
БИОТИКАЛЫҚ БАЙЛАНЫСТАРДЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ МАҢЫЗЫ
Популяция санының реттелуі
Биоалуантүрліліктің сақталуы
Қоректік тізбектердің қалыптасуы
Зат пен энергия айналымына қатысу
Табиғи сұрыпталуға ықпал ету
Коэволюциялық үдерістердің жүруі
Экожүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ету
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ҒЫЛЫМИ ӘДЕБИЕТТЕР
Отандық әдебиеттер
Баязитова З.Е., Тлеуова Ж.О.
Өсімдіктер және жануарлар экологиясы. Алматы, 2021.
Шетелдік әдебиеттер
Gause G. F. The Struggle for Existence. 1934.
Lotka A. J. Elements of Physical Biology. 1925.
Volterra V. Fluctuations in the Abundance of a Species Considered Mathematically. 1926.
Elton C. Animal Ecology. 1927.
Begon M., Townsend C. R., Harper J. L.
Ecology: From Individuals to Ecosystems. 2006.
Krebs C. J. Ecology: The Experimental Analysis of Distribution and Abundance. 2009.