Please enable JavaScript.
Coggle requires JavaScript to display documents.
ТҮРЛЕР АРАСЫНДАҒЫ НЕГІЗГІ БАЙЛАНЫСТАР - Coggle Diagram
ТҮРЛЕР АРАСЫНДАҒЫ НЕГІЗГІ БАЙЛАНЫСТАР
БИОТИКАЛЫҚ БАЙЛАНЫСТАРДЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ
Анықтамасы
Тірі ағзалардың бір-біріне тікелей немесе жанама әсер ету формалары
Биоценоз құрамындағы түрлердің өзара әрекеттесуі
Әсер ету белгілері
(+) – оң әсер
(−) – теріс әсер
(0) – бейтарап әсер
Негізгі ерекшеліктері
Популяция санына әсер етеді
Қауымдастықтың түрлік құрамын қалыптастырады
Қоректік тізбектер мен торлардың түзілуіне қатысады
Экожүйенің тұрақтылығын сақтауға ықпал етеді
Байланыстардың жіктелуі
Түрішілік байланыстар – бір түр даралары арасында
Түраралық байланыстар – әртүрлі түрлер арасында
БАЙЛАНЫСТАРДЫҢ НЕГІЗГІ ТҮРЛЕРІ
БӘСЕКЕЛЕСТІК (−/−)
Анықтамасы
Шектеулі экологиялық ресурстарды пайдалану кезіндегі өзара кері әсер
Түрлері
Түрішілік бәсекелестік
Түраралық бәсекелестік
Негізгі механизмдері
Ресурстар үшін күрес
Экологиялық нишалардың ажырауы
Бәсекелестік ығыстыру
Мысалы
Бір түрге жататын құстардың ұя салатын орын үшін бәсекелесуі
Ғалым
Г.Ф. Гаузе
Инфузориялармен тәжірибелер жүргізді
Бәсекелестік ығыстыру принципін негіздеді
ЖЫРТҚЫШТЫҚ (+/−)
Анықтамасы
Бір ағзаның екінші ағзаны ұстап, қорек ретінде пайдалануы
Қатысушылары
Жыртқыш
Жемтік
Экологиялық маңызы
Популяция санын реттейді
Табиғи сұрыпталуға ықпал етеді
Қоректік байланыстарды қалыптастырады
Мысалдары
Қасқыр – қоян
Түлкі – тышқан
Бүркіт – жылан
Ғалымдар
А. Лотка
1925 жылы популяциялар динамикасын математикалық тұрғыдан зерттеді
В. Вольтерра
1926 жылы жыртқыш–жемтік жүйесінің математикалық моделін дамытты
Лотка–Вольтерра моделі
Популяциялар санының өзара тәуелді өзгерісін сипаттайды
ПАРАЗИТИЗМ (+/−)
Анықтамасы
Бір ағзаның екінші ағзаны тіршілік ортасы және қорек көзі ретінде пайдалануы
Түрлері
Эктопаразитизм
Иесінің сыртқы дене бетінде тіршілік ету
Мысалы: бит, кене
Эндопаразитизм
Иесінің ішкі мүшелері мен ұлпаларында тіршілік ету
Мысалы: аскарида, таспа құрт
Негізгі терминдер
Паразит
Ие ағза
Аралық ие
Негізгі ие
Паразиттің өмірлік циклі
Паразит–ие жүйесі
Ғалымдар
В.А. Догель
Паразитология ғылымының дамуына үлес қосты
Паразиттердің экологиялық байланыстарын зерттеді
Е.Н. Павловский
Табиғи ошақтылық туралы ілімді қалыптастырды
Паразиттер мен тасымалдаушылардың байланысын зерттеді
МУТУАЛИЗМ (+/+)
Анықтамасы
Екі ағзаның өзара әрекеттесуінен екі жақтың да пайда көруі
Түрлері
Міндетті мутуализм
Факультативті мутуализм
Ғылыми терминдер
Симбиоз
Коэволюция
Кооперация
Тозаңдану
Мысалдары
Ара мен гүлді өсімдіктер
Ара нектар алады
Өсімдік тозаңданады
Қыналар
Саңырауқұлақ пен балдырдың байланысы
Бұршақ тұқымдастар мен түйнек бактериялары
Атмосфералық азоттың биологиялық фиксациясы
КОММЕНСАЛИЗМ (+/0)
Анықтамасы
Бір ағза пайда көреді, екіншісіне айқын әсер етпейді
Негізгі түрлері
Форезия
Бір ағзаның екіншісін таралу немесе қозғалу үшін пайдалануы
Квартиранттық
Басқа ағзаның мекенін баспана ретінде пайдалану
Трофикалық комменсализм
Басқа ағзаның қорек қалдықтарын пайдалану
Мысалдары
Акула мен ремора балығы
Ірі жыртқыштардың қорек қалдықтарын пайдаланатын жануарлар
ҒАЛЫМДАРДЫҢ ҒЫЛЫМИ ЗЕРТТЕУЛЕРІ
Георгий Францевич Гаузе
Бәсекелестік құбылысын зерттеді
Инфузориялармен тәжірибе жүргізді
Бәсекелестік ығыстыру принципін негіздеді
Еңбегі: The Struggle for Existence (1934)
Альфред Джеймс Лотка
Популяциялар динамикасын математикалық тұрғыдан зерттеді
Жыртқыш–жемтік жүйесінің моделін жасады
Еңбегі: Elements of Physical Biology (1925)
Вито Вольтерра
Жыртқыш пен жемтік популяцияларының сандық өзгерісін зерттеді
Лотка–Вольтерра моделінің дамуына үлес қосты
Еңбегі: Fluctuations in the Abundance of a Species Considered Mathematically (1926)
Чарльз Элтон
Қоректік тізбектерді зерттеді
Қоректік торлар ұғымының дамуына үлес қосты
Экологиялық пирамидаларды сипаттады
Еңбегі: Animal Ecology (1927)
Владимир Александрович Догель
Жалпы паразитологияның ғылыми негіздерін дамытты
Паразиттердің тіршілік ерекшеліктерін зерттеді
Евгений Никанорович Павловский
Табиғи ошақтылық туралы ілімді дамытты
Паразиттер мен тасымалдаушылардың табиғи ортадағы байланысын зерттеді
ҚАЗАҚСТАНДЫҚ ҒАЛЫМДАР МЕН ЗЕРТТЕУШІЛЕР
Отандық экологиялық зерттеулер
Өсімдіктер мен жануарлардың экологиясы
Популяциялар мен биоценоздардың құрылымы
Паразиттер мен ие ағзалардың байланысы
Қазақстанның табиғи экожүйелерін зерттеу
Отандық ғылыми әдебиеттер
Баязитова З.Е., Тлеуова Ж.О.
Өсімдіктер және жануарлар экологиясы
Алматы, 2021
252 бет
Асрандина С.Ш.
Экология және табиғатты пайдалану
2006
224 бет
Калиева А.Б., Нургожин Р.Ж., Биткеева А.А.
Экологическая паразитология
2017
БИОТИКАЛЫҚ БАЙЛАНЫСТАРДЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ МАҢЫЗЫ
Популяциялар санын реттеу
Биоалуантүрлілікті сақтау
Қоректік тізбектер мен торлардың қалыптасуы
Зат пен энергия айналымына қатысу
Табиғи сұрыпталуға ықпал ету
Коэволюциялық үдерістердің жүруі
Экологиялық тепе-теңдікті сақтау
Экожүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ету
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ҒЫЛЫМИ ӘДЕБИЕТТЕР
Отандық әдебиеттер
Баязитова З.Е., Тлеуова Ж.О. Өсімдіктер және жануарлар экологиясы. Алматы, 2021.
Асрандина С.Ш. Экология және табиғатты пайдалану. 2006.
Калиева А.Б., Нургожин Р.Ж., Биткеева А.А. Экологическая паразитология. 2017.
Шетелдік әдебиеттер
Gause G.F. The Struggle for Existence. 1934.
Lotka A.J. Elements of Physical Biology. 1925.
Volterra V. Fluctuations in the Abundance of a Species Considered Mathematically. 1926.
Elton C. Animal Ecology. 1927.
Begon M., Townsend C.R., Harper J.L. Ecology: From Individuals to Ecosystems. 2006.
Krebs C.J. Ecology: The Experimental Analysis of Distribution and Abundance. 2009.