Please enable JavaScript.
Coggle requires JavaScript to display documents.
LAO PHỔI - Coggle Diagram
LAO PHỔI
I. NGUYÊN TẮC CỐT LÕI & VAI TRÒ HÌNH ẢNH HỌC [GV Nhấn]
Thông điệp cốt lõi [GV Nhấn]: Bệnh lao có thể gây ra BẤT KỲ dạng tổn thương nào ở phổi (đông đặc, hang, nốt, kính mờ, xơ, vôi hóa, tràn dịch hoặc tràn khí màng phổi)
Đặc điểm tổn thương: HIẾM KHI gây tổn thương đơn độc; tổn thương càng đa dạng và có nhiều biểu hiện phối hợp thì độ đặc hiệu nghi ngờ Lao càng cao
Lưu ý phân biệt: Ung thư phổi cũng có thể tạo ra bất kỳ dạng tổn thương nào ở phổi, nên luôn phải đặt ung thư trong chẩn đoán phân biệt khi đọc phim khó
Quy ước thuật ngữ Fleischner Society: KHÔNG DÙNG từ "Thâm nhiễm" (Infiltration) vì không có trong từ điển hình ảnh học chuẩn, phải đọc chính xác là "đông đặc" hoặc "kính mờ"
Vai trò thực sự của Chẩn đoán hình ảnh: Chỉ đóng vai trò gợi ý và hỗ trợ chẩn đoán, KHÔNG dùng để khẳng định hay quyết định điều trị đơn độc
Tiêu chuẩn chẩn đoán xác định: Bắt buộc phải dựa vào Vi sinh (AFB, Xpert, Cấy) hoặc Giải phẫu bệnh [GV Nhấn]
Quan điểm phản đối lâm sàng [GV Nhấn]: Phản đối kịch liệt thuật ngữ "Lao phổi AFB âm" khi cho điều trị thử kéo dài 6 đến 12 tháng chỉ dựa trên lâm sàng và hình ảnh học, vì làm cướp đi thời gian vàng điều trị của ung thư phổi hoặc bệnh phổi mô kẽ (ILD)
Ngoại lệ quan trọng [Hỏi thi]: Lao kê (Miliary TB) là một chẩn đoán bằng HÌNH ẢNH HỌC trên phim CT hoặc X-quang
4 Bước tiếp cận hệ thống trên hình ảnh học [GV Nhấn]:
Bước 1: Pattern (Kiểu hoặc dạng tổn thương chính) - Đánh giá nhóm tăng đậm độ, giảm đậm độ, dạng nốt, dạng đường-lưới
Bước 2: Ancillary findings (Tổn thương bổ sung) - Tìm các dấu hiệu lan tràn nội phế quản, nốt mờ vệ tinh, mảng mờ hình sao, xơ vôi hóa, hạch trung thất
Bước 3: Distribution (Phân bố tổn thương) - Xác định vị trí ưu thế ở thùy trên, phân thùy S1, S2 hay S6
Bước 4: Additional criteria - Tổng hợp toàn bộ đặc tính xem có phù hợp với Lao phổi về mặt hình ảnh hay không
II. PHÂN BIỆT CÁC THỂ BỆNH VỀ MẶT BỆNH HỌC VÀ HÌNH ẢNH
Sơ nhiễm lao / Nhiễm lao nguyên phát (Primary TB)
Đối tượng [Hỏi thi]: Thường xảy ra ở trẻ em chưa có miễn dịch đặc hiệu
Vị trí ban đầu: Vi khuẩn hít vào rơi xuống phế nang theo chiều trọng lực, ưu thế ở thùy giữa, thùy dưới hoặc vùng rốn phổi
Nốt Ghon (Ghon focus): Nốt tổn thương sơ nhiễm nằm ở nhu mô phổi
Phức hợp nguyên thủy (Primary Complex / Hình quả tạ):
Gồm nốt Ghon nhu mô kết hợp
đường viêm mạch bạch huyết và
hạch rốn phổi phì đại cùng bên (thường gặp ở trẻ em)
Bệnh lao nguyên phát tiến triển (Progressive Primary TB)
Đối tượng: Trẻ em dưới 5 tuổi hoặc người từ vùng dịch tễ lao thấp sang vùng cao, lần đầu tiếp xúc vi khuẩn lao và tiến triển ngay thành bệnhn
Biểu hiện ở người lớn [Hỏi thi]:
Cũng thuỳ giữa và dưới
90% đông đặc nhu mô phổi,
30% phì đại hạch rốn phổi/cạnh khí quản
30% tràn dịch màng phổi, hang rất ít (chỉ 6%)
-Thường rất ít tạo hang,
Vị trí tạo hang (nếu có): Nốt Ghon hoại tử tạo hang ngay tại vị trí ban đầu ở thùy dưới hoặc vùng rốn phổi (Lưu ý: Ý phát biểu lao NGUYÊN PHÁT gây đông đặc và tạo hang ưu thế ở thùy trên hoặc S6 là SAI)
Biểu hiện trẻ em:
90 Hạch rốn phổi và trung thất phì đại, chèn ép phế quản có thể xẹp phổi
30 đông đặc nhu mô phổi thuỳ
15 TDMP
Lao phổi hậu nguyên phát / Thứ phát (Post-primary TB)
Đối tượng [Hỏi thi]: Chiếm trên 80% các trường hợp lao phổi ở người lớn, xảy ra trên bệnh nhân có hệ miễn dịch bình thường
Cơ chế phát bệnh:
Tái hoạt động nội sinh (Endogenous reactivation): Vi khuẩn từ nhiễm lao tiềm ẩn bùng phát khi suy giảm miễn dịch (Đái tháo đường, HIV, dùng corticoid/thuốc ức chế miễn dịch, ung thư, stress), không liên quan nguồn lây mới
Tái nhiễm ngoại sinh (Exogenous infection): Hít thêm lượng lớn vi khuẩn từ nguồn lây bên ngoài
Vị trí phân bố ưu thế (85%) [Hỏi thi]: Vùng phổi cao gồm S1 (phân thùy đỉnh thùy trên), S2 (phân thùy sau thùy trên) và S6 (phân thùy đỉnh thùy dưới)
Cơ chế vật lý - giải phẫu: Đỉnh phổi là vùng ứ trệ bạch huyết; đại thực bào nuốt vi khuẩn lao bị ứ trệ tại hệ bạch huyết thùy trên, khi miễn dịch suy giảm vi khuẩn sẽ bùng phát tại đây
Lưu ý lâm sàng đặc biệt: Bệnh nhân Đái tháo đường rất thích đường, do đó lao ở bệnh nhân ĐTĐ hay có hình ảnh tạo hang ở thùy dưới / rốn phổi / ngoại vi
Đặc điểm hạch [Hỏi thi]: Trên bệnh nhân có miễn dịch bình thường, lao phổi tái hoạt thường KHÔNG có hạch phì đại (hạch rốn phổi hoặc hạch phì đại cạnh khí quản là đáp án SAI trong câu hỏi thi)
Lao nguyên phát trẻ em : chưa từng có miễn dịch với lao. vi khuẩn xâm nhập, chưa có đáp ứng miễn dịch trung gian tế bào => lao dễ di chuyển theo bạch huyết về các hạch =>phản ứng viêm hạt và hạch phì đại rất to
Lao thứ phát / Tái hoạt đã có miễn dịch trung gian tế bào từ lần sơ nhiễm, đáp ứng miễn dịch quá mẫn muộn mạnh tại chỗ, ngăn ko cho lan theo đường bạch huyết => Lao lan theo đường nội phế quản tree - in buds
Tổn thương:
Ban đầu:
XQ nốt chùm phế nang/ tổn thương mô kẽ dạng nốt. CT tổn thương phế nang, nốt trung tâm tiểu thuỳ tree in bud, Dày mô kẽ quanh trục phế quản - mạch máu
Sau đó : Hoại tử bã đậu tạo hang, thành ban đầu dày sau đó mỏng dần. Xung quanh tree in bud
Hoặc tạo Nốt và u lao
Sau nữa: xơ hóa và xơ hang mạn thành dày
Cuối: Lao kê
III. CHI TIẾT CÁC DẠNG TỔN THƯƠNG HÌNH ẢNH HỌC (PATTERNS)
Nhóm Tăng đậm độ (Increased Density / Attenuation Patterns)
Đông đặc (Consolidation) & Mảng đông đặc: Chất tiết viêm hoại tử bã đậu lấp đầy phế nang; dạng mảng/phân thùy/thùy, có hình khí phế quản đồ, có thể đang hoại tử tạo hang (gặp ở 50 đến 70% lao hậu nguyên phát)
Kính mờ (Ground-glass opacity - GGO): Vùng nhu mô tăng đậm độ nhưng vẫn nhìn thấy mạch máu và phế quản bên trong; có thể gặp Halo sign (quầng sáng quanh nốt) hoặc Reversed halo sign (quầng ngược)
U lao (Tuberculoma): Hình mờ tròn hoặc oval đậm độ đồng nhất, bờ rõ, kích thước từ 0.5 đến 4 cm
Dày vách liên tiểu thủy (Interlobular septal thickening): Các đường mờ mỏng 10 đến 20 mm giữa các tiểu thùy, rõ ở vùng dưới màng phổi (tương ứng đường Kerley A, Kerley B trên X quang)
Hẹp khí-phế quản [GV Nhấn]: Khoảng 40% trường hợp lao phổi hoạt động có lao nội lòng phế quản đi kèm, gây hẹp do viêm hoặc u chèn ép, dẫn đến giảm thông khí hoặc xẹp thùy/phổi
Nhóm Dạng nốt (Nodular Patterns)
Lao kê (Miliary TB) & Phân bố ngẫu nhiên [GV Nhấn & Hỏi thi]:
Cơ chế: Hậu quả sự phát tán vi khuẩn lao theo đường máu (nhiễm trùng đường máu)
Đặc điểm 3 ĐỀU: Nhiều vi nốt/hạt kê 1 đến 3 mm bờ nhòe, không đếm được, bằng nhau về kích thước, đậm độ và khoảng cách
Kiểu phân bố ngẫu nhiên (Random distribution): Lan tỏa khắp hai phế trường, xuất hiện ở mọi vị trí trong tiểu thùy cấp 2, kể cả vùng dưới màng phổi và dọc rãnh liên thùy
Nốt trung tâm tiểu thùy (Centrilobular nodules): Nốt mờ nhỏ bờ nhòe nằm cách bề mặt màng phổi, rãnh liên thùy và vách liên tiểu thùy vài mm, kích thước 2 đến 10 mm (thấy trên CT 80 đến 95%)
Cành nảy lộc (Tree-in bud) & Lan tràn nội phế quản [GV Nhấn & Hỏi thi]:
Bản chất: Các tiểu phế quản tận / tiểu phế quản trung tâm tiểu thùy bị giãn và lấp đầy bởi dịch, mủ hoặc chất nhầy do nhầy nhớt, viêm hoặc xơ hóa
Hình ảnh: Các nốt mờ nhánh chữ V hoặc Y ở trung tâm tiểu thùy kèm chồi nốt ở đầu tận (thấy rõ nhất ở ngoại vi phổi)
Ý nghĩa chẩn đoán: Là hình ảnh đặc trưng hàm ý bệnh lây theo đường nội phế quản (bronchogenic spread), rất hay gặp trong lao phổi tiến triển; đông đặc/hang kèm tree-in bud có độ đặc hiệu chẩn đoán lao hoạt động tới 95%
Nốt mờ dạng chùm phế nang (Acinar nodules): Tụ lại thành đám tròn/oval bờ không rõ, kích thước 5 đến 8 mm (acinar bị đông đặc), xuất hiện làm nốt vệ sinh xung quanh hang lao
Nhóm Giảm đậm độ (Decreased Density Patterns) & Khác
Tổn thương dạng hang (Cavity Lesion) [Hỏi thi]:
Đặc điểm: Đơn hang hoặc đa hang thành dày không đều, ưu thế thùy trên (S1, S2) hoặc S6
Nguyên nhân: Lao phổi là một trong những nguyên nhân kinh điển gây tổn thương dạng hình hang trên X-quang ngực (bên cạnh áp-xe phổi, viêm phổi hoại tử, u nấm phổi, giãn phế quản, u hoại tử, bệnh tự miễn như RA, GPA)
Phân biệt NTM (Lao không điển hình): Rất giống lao nhưng thường kèm giãn phế quản tiến triển hoặc diện rộng ngay trong vùng tổn thương
Phân biệt nấm Aspergillus: Hang mỏng hoặc dày nhưng xung quanh trơn láng, KHÔNG có nốt vệ tinh hay tree-in-bud
Hạch bạch huyết (Lymphadenopathy): Hạch rốn phổi/trung thất phì đại (5 nhóm hạch), giảm đậm độ trung tâm (hoại tử bã đậu) và bắt thuốc tăng quang viền ngoại vi, dính chùm hoặc vôi hóa
Tràn dịch màng phổi: Vách hóa, lượng dịch vừa đến nhiều, đạm và tế bào cao, đường cong Damoiseau
Tràn khí màng phổi: Dải sáng dọc màng phổi, vô mạch, có thể gây tràn khí áp lực đẩy lệch trung thất
IV. PHÂN BIỆT TỔN THƯƠNG HOẠT ĐỘNG VS. DI CHỨNG (HẬU LAO)
Gợi ý đang hoạt động (Active TB) [GV Nhấn]
Đông đặc nhu mô phổi / Kính mờ
Hang thành dày, bờ không đều, chứa dịch hoặc mức khí dịch
Cành nảy lộc (Tree-in bud) / Nốt vệ tinh
Nốt trung tâm tiểu thùy / Nốt dạng chùm phế nang
Nốt dạng kê phân bố ngẫu nhiên (3 đều)
Dày vách liên tiểu thùy
/ Tràn dịch màng phổi phối hợp
Di chứng / Không hoạt động (Inactive TB / Sequelae)
Hang thành mỏng, bờ đều rõ (hang tồn lưu)
Nốt hoặc mảng bờ sắc nét kèm dải xơ co kéo (Dấu hiệu hình sao do lao cũ)
Dải xơ co kéo / Nốt vôi hóa (Ghon focus vôi hóa, hạch vôi hóa)
Giãn phế quản di chứng (hình chùm nho, đường ray xe lửa, nhẫn kim cương)
Mất thể tích phổi / Vặn xoắn kiến trúc phổi: Kéo lệch khí quản hình chữ C vĩnh viễn do hủy nhu mô (khác với xẹp phổi có thể phục hồi)
Dày dính màng phổi
U nấm (Aspergilloma): Dấu hiệu liềm hơi (crescent sign) với khối mô mềm di động trong hang cũ
V. ĐẶC ĐIỂM TRÊN BỆNH NHÂN ĐẶC BIỆT & SIÊU ÂM PHỔI
Lao trên bệnh nhân HIV / Suy giảm miễn dịch nặng [GV Nhấn]
Nghịch lý 1 (Phổi tổn thương nhiều nhưng đờm AFB âm tính): HIV làm giảm nghiêm trọng T-CD4 -> Không tạo được u hạt hoại tử bã đậu và KHÔNG TẠO HANG được, nên vi khuẩn không thoát ra đờm (phổi lan tỏa nốt, lưới, kính mờ nhầm với PCP)
Nghịch lý 2 (Phổi sạch nhưng đờm AFB dương tính): Hạch trung thất hoại tử lớn tự rò mủ trực tiếp vào lòng phế quản trong khi nhu mô phổi hoàn toàn bình thường
Vai trò của Siêu âm phổi (Lung Ultrasound) [GV Nhấn]
Phát hiện: Tràn dịch màng phổi, vách hóa và các ổ khu trú
Phát hiện: Nốt và đông đặc dưới màng phổi
Hướng dẫn thủ thuật: Chọc hút dịch, sinh thiết màng phổi hoặc tổn thương ngoại vi
Hạn chế: Không tiếp cận được tổn thương nằm sâu trong nhu mô