Please enable JavaScript.
Coggle requires JavaScript to display documents.
พุทธชาดก - Coggle Diagram
พุทธชาดก
อรรถกถา วรรณาโรหชาดก
ที่มา
ในสมัยพุทธกาล พระสารีบุตรและพระมหาโมคคัลลานะได้พากันไปจำพรรษาในป่าอย่างสงบ โดยมีชายคนหนึ่งคอยรับใช้และกินอาหารที่เหลือจากพระเถระทั้งสอง ชายคนนี้เห็นพระทั้งสองรูปสนิทสนมปรองดองกันมาก จึงนึกสนุกอยากลองยุแยงให้แตกคอกัน เขาจึงแอบไปพูดใส่ไฟกับพระสารีบุตรว่าพระโมคคัลลานะนินทาท่าน และไปพูดแบบเดียวกันกับพระโมคคัลลานะ แต่พระเถระทั้งสองมีปัญญาและใจคอหนักแน่นจึงไม่หลงเชื่อ เมื่อความทราบถึงพระพุทธเจ้า พระองค์จึงตรัสเล่าเรื่องในอดีตชาติให้ฟัง
เนื้อเรื่อง
มิตรภาพของราชสีห์และเสือโคร่ง: ในป่าแห่งหนึ่ง มีราชสีห์กับเสือโคร่ง (ชื่อสุพาหุ) เป็นเพื่อนรักกันมาก อาศัยอยู่ในถ้ำเดียวกันและหาอาหารมาแบ่งปันกันเสมอ
แผนร้ายของสุนัขจิ้งจอก: ต่อมามีสุนัขจิ้งจอกตัวหนึ่งขอเข้ามาอยู่รับใช้และคอยกินเศษอาหารที่เหลือ วันหนึ่งสุนัขจิ้งจอกเกิดความโลภ อยากกินเนื้อของราชสีห์และเสือโคร่ง จึงวางแผนยุให้ทั้งสองสู้กันจนตาย
การยุแหย่: สุนัขจิ้งจอกแอบเข้าไปบอกราชสีห์ว่า "เสือโคร่งนินทาท่านว่า ทั้งรูปร่าง ผิวพรรณ ชาติตระกูล และพละกำลัง ท่านสู้มันไม่ได้เลย" ราชสีห์ฟังแล้วไม่เชื่อและไล่สุนัขจิ้งจอกไป จากนั้นสุนัขจิ้งจอกก็ไปพูดใส่ไฟกับเสือโคร่งด้วยคำพูดแบบเดียวกัน
การปรับความเข้าใจ: เสือโคร่งเกิดความสงสัย จึงเดินไปถามราชสีห์ตรง ๆ ว่าพูดแบบนั้นจริงหรือไม่ ราชสีห์ก็ตอบกลับไปว่าสุนัขจิ้งจอกก็มาบอกตนว่าเสือโคร่งพูดแบบนี้เช่นกัน และย้ำเตือนเพื่อนว่า "ผู้ใดเชื่อคำพูดยุยงของคนอื่นอย่างจริงจัง ย่อมแตกจากมิตรและพบกับความพินาศ"
บทสรุป
เสือโคร่งได้สติและขอโทษราชสีห์ ทั้งสองจึงกลับมาเป็นเพื่อนรักกันดังเดิม ส่วนสุนัขจิ้งจอกเมื่อเห็นแผนแตกก็รีบหนีหายเข้าป่าไป
ใครเป็นใคร
สุนัขจิ้งจอก กลับชาติมาเกิดเป็น ชายคนรับใช้จอมยุยง
ราชสีห์ เกิดเป็น พระสารีบุตร
เสือโคร่ง เกิดเป็น พระมหาโมคคัลลานะ
ข้อคิด
ความหนักแน่นและไม่หูเบา. เมื่อได้ยินคำบอกเล่าหรือคำนินทาที่ชวนให้ระแวงคนใกล้ชิด ควรใช้สติไตร่ตรองหาเหตุผล ไม่ด่วนปักใจเชื่อในทันทีเหมือนราชสีห์ที่ไม่หลงเชื่อคำยุยงของสุนัขจิ้งจอก
รู้เท่าทันคนเจ้าเล่ห์ช่างยุ. ผู้ที่คอยนำเรื่องไม่ดีของฝ่ายหนึ่งไปบอกอีกฝ่าย มักทำไปเพื่อหวังผลประโยชน์ส่วนตน (เช่น สุนัขจิ้งจอกที่หวังกินเนื้อราชสีห์และเสือโคร่ง) ซึ่งคนประเภทนี้ไม่ควรคบหาและต้องกำจัดออกจากกลุ่ม
คุณค่าของมิตรแท้และความสามัคคี. ความไว้เนื้อเชื่อใจและความพร้อมเพรียงกันเป็นเกราะป้องกันที่แข็งแกร่ง ทำให้ผู้ไม่หวังดีไม่สามารถเข้ามาบ่อนทำลายความสัมพันธ์ได้
อรรถกถา เอกกนิบาตชาดก กุลาวกวรรค
ที่มา
ณ เมืองสาวัตถี พระภิกษุรูปหนึ่งเดินทางไปเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้า ระหว่างทางกระหายน้ำจึงขอให้สหายกรองน้ำให้ดื่ม แต่สหายไม่กรองให้ พระภิกษุรูปนั้นจึงไม่ดื่มเพราะกลัวทำสัตว์เล็กๆ ในน้ำตาย
เมื่อพระพุทธเจ้าทรงทราบ จึงทรงชื่นชมที่ภิกษุรูปนี้รักษาศีลและมีเมตตาต่อสัตว์เล็กสัตว์น้อย พร้อมตรัสเล่าอดีตชาติของพระองค์ให้ฟัง
เนื้อเรื่อง
การบำเพ็ญประโยชน์ของมฆมาณพ. ในแคว้นมคธ มีชายหนุ่มนามว่า "มฆมาณพ" เป็นคนใจบุญ ชอบแผ้วถางทางและสร้างที่พักให้คนเดินทาง จนมีสหายมาร่วมอุดมการณ์ด้วยถึง ๓๒ คน ทั้ง ๓๓ คนร่วมกันสร้างถนน ขุดสระน้ำ สร้างศาลาพักร้อน และรักษาศีล ๕ (เรียกว่า "วัตตบท ๗ ประการ") อย่างเคร่งครัด
การถือกำเนิดบนสวรรค์. เมื่อสิ้นชีวิต มฆมาณพได้ไปเกิดเป็น "ท้าวสักกเทวราช" (พระอินทร์) ส่วนสหายทั้ง ๓๒ คนได้ไปเกิดเป็นเทพบุตรผู้ใหญ่บนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์
สงครามเทวดากับอสูร. ในอดีต พวกอสูรเคยครองสวรรค์ชั้นดาวดึงส์มาก่อน แต่ถูกท้าวสักกะมอมเหล้าแล้วจับโยนลงไปอยู่ใต้เขาสิเนรุ พวกอสูรจึงยกทัพขึ้นมาทวงสวรรค์คืน ฝ่ายเทวดาสู้ไม่ได้จึงต้องขับราชรถถอยหนี
จุดพลิกผันจากความเมตตา. ขณะที่ราชรถของท้าวสักกะกำลังวิ่งฝ่าป่าต้นงิ้วไปอย่างรวดเร็ว ท้าวสักกะเหลือบไปเห็นรังลูกนกครุฑอยู่ข้างหน้า หากรถวิ่งต่อไปจะชนลูกนกตายหมด พระองค์จึงตรัสกับมาตลีสารถีว่า "ยอมถูกพวกอสูรฆ่าตายเสียดีกว่าที่จะขับรถทับลูกนกให้ตาย" แล้วสั่งให้หันหัวราชรถกลับทันที
ชัยชนะโดยไม่ต้องรบ. พวกอสูรที่ไล่ตามมาเห็นราชรถของท้าวสักกะหันกลับมาก็เข้าใจผิดคิดว่าฝ่ายเทวดาได้กำลังเสริมจากจักรวาลอื่น จึงพากันตกใจกลัวและถอยทัพหนีกลับไปในที่สุด
บทสรุป
การบำเพ็ญสาธารณประโยชน์และการรักษาศีลส่งผลให้มฆมาณพได้เกิดเป็นพระอินทร์ และด้วยความเมตตาที่ยอมสละชีวิตตนเพื่อไม่ให้ราชรถชนรังลูกนกครุฑ ทำให้ฝ่ายอสูรเข้าใจผิดจนถอยทัพหนีไปเอง
ใครเป็นใคร
มาตลีสารถี คือ พระอานนท์
ท้าวสักกเทวราช (มฆมาณพ) คือ พระพุทธเจ้า
ข้อคิด
เมตตาธรรมค้ำจุนโลก. ความเมตตาที่บริสุทธิ์และไม่เบียดเบียนแม้กระทั่งชีวิตสัตว์ตัวเล็กๆ ย่อมเป็นเกราะคุ้มครองผู้ประพฤติธรรมให้รอดพ้นจากอันตรายได้อย่างอัศจรรย์
การเสียสละเพื่อส่วนรวม. การทำความดีเพื่อสาธารณะ (เช่น การสร้างทาง สร้างที่พัก) ด้วยจิตใจที่เสียสละ ย่อมส่งผลให้ได้รับความสุขความเจริญทั้งในโลกนี้และโลกหน้า
อานิสงส์ของการรักษาศีล. การยึดมั่นในศีลและข้อวัตรที่ดีงาม (วัตตบท ๗) ทำให้ผู้ปฏิบัติมีจิตใจที่มั่นคง กล้าหาญ และไม่หวั่นไหวแม้ในยามคับขัน
ติปัลลัตถมิคชาดก
ที่มา
ณ เมืองโกสัมพี พระพุทธเจ้าทรงปรารภถึง พระราหุล (เมื่อครั้งยังเป็นสามเณร) ผู้มีความเคารพในพระธรรมวินัยและใฝ่ในการศึกษาอย่างยิ่ง
สืบเนื่องจากพระพุทธเจ้าทรงบัญญัติสิกขาบทห้ามภิกษุนอนร่วมที่พักเดียวกับผู้ที่ยังไม่ได้อุปสมบท (สามเณรและอุบาสก) ทำให้ไม่มีภิกษุรูปใดกล้าให้สามเณรราหุลพักในกุฏิด้วย สามเณรราหุลจึงไม่โวยวายหรืออ้างตัวว่าเป็นพระโอรสของพระพุทธเจ้า แต่เดินไปจำวัดอย่างสงบเสงี่ยมใน เวจกุฎี (ห้องสุขา) ของพระพุทธเจ้า
เมื่อพระพุทธเจ้าทรงทราบ จึงทรงยกย่องสามเณรราหุลว่าเป็นผู้ว่านอนสอนง่ายและใฝ่เรียนรู้ พร้อมตรัสเล่าอดีตชาติให้ภิกษุทั้งหลายฟัง
เนื้อเรื่อง
การฝากฝังให้เล่าเรียน. ในป่าใกล้กรุงราชคฤห์ มีพญาเนื้อผู้เป็นหัวหน้าฝูงอาศัยอยู่กับน้องสาว วันหนึ่งน้องสาวได้นำลูกชายมาฝากให้พญาเนื้อช่วยฝึกสอนมารยาทและวิชาเอาตัวรอดของกวางป่า ซึ่งลูกกวางก็ตั้งใจเรียนอย่างขยันขันแข็ง
เหตุการณ์ติดบ่วงพราน. วันหนึ่งลูกกวางออกหากินและพลาดท่าไปเหยียบติดบ่วงดักสัตว์ของนายพราน มันจึงร้องส่งสัญญาณให้ฝูงกวางรีบวิ่งหนีไป แม่กวางทราบข่าวก็ตกใจรีบไปร้องไห้บอกพี่ชาย
ความมั่นใจของผู้เป็นครู. พญาเนื้อปลอบน้องสาวว่าไม่ต้องกังวล เพราะลูกกวางได้เรียนวิชา "มายาของเนื้อ" และอุบายลวงนายพราน ๖ ประการจนช่ำชองแล้ว เดี๋ยวก็จะเอาตัวรอดกลับมาได้เอง
ใครเป็นใคร
ลูกกวาง คือ พระราหุล
• แม่กวาง คือ พระอุบลวรรณาเถรี
พญาเนื้อ (ลุง) คือ พระพุทธเจ้า
บทสรุป
ลูกกวางที่ตั้งใจศึกษาวิชา "มายาของเนื้อ" จากพญาเนื้อผู้เป็นลุงอย่างเคร่งครัด เมื่อพลาดท่าติดบ่วงพรานจึงมีสติใช้อุบายแกล้งตายขึ้นอืดจนนายพรานหลงเชื่อและแก้เชือกออก ทำให้หนีรอดกลับมาหาแม่ได้อย่างปลอดภัย
ข้อคิด
อานิสงส์ของการใฝ่เรียนรู้และว่านอนสอนง่าย. ผู้ที่ตั้งใจศึกษาเล่าเรียนและเชื่อฟังคำสั่งสอนของผู้ใหญ่ ย่อมมีวิชาความรู้ติดตัวไว้ใช้เอาตัวรอดในยามคับขันได้
สติและปัญญาในยามวิกฤต. เมื่อเผชิญหน้ากับอันตราย การตั้งสติไม่ตื่นตระหนกและนำความรู้ที่มีมาประยุกต์ใช้ จะช่วยให้ผ่านพ้นวิกฤตไปได้
ชาดก
เรื่องราวในอดีตชาติของพระพุทธเจ้าสมัยที่ยังทรงเวียนว่ายตายเกิดเพื่อบำเพ็ญบารมีในฐานะ "พระโพธิสัตว์" ก่อนที่จะตรัสรู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า โดยมีจุดมุ่งหมายเพื่อใช้เป็นอุทาหรณ์สอนใจและปลูกฝังคุณธรรมให้แก่พุทธบริษัท
คุณค่าและประโยชน์
เป็นสื่อการสอนธรรมะ. ใช้เรื่องเล่าที่สนุกและเข้าใจง่ายมาอธิบายหลักธรรมที่ลึกซึ้ง เช่น กฎแห่งกรรม ความกตัญญู ความสามัคคี และการเสียสละ
สะท้อนสังคมและวัฒนธรรม. เนื้อเรื่องในชาดกช่วยฉายภาพวิถีชีวิต ความเชื่อ การปกครอง และภูมิปัญญาของผู้คนในชมพูทวีปยุคโบราณ
แรงบันดาลใจในงานศิลปะ. เรื่องราวจากชาดกถูกนำไปสร้างสรรค์เป็นจิตรกรรมฝาผนังตามวัด วรรณคดี และนิทานพื้นบ้านของไทยอย่างแพร่หลาย
องค์ประกอบ
ปัจจุบันวัตถุ. เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นจริงในสมัยพุทธกาล ซึ่งเป็นมูลเหตุให้พระพุทธเจ้าตรัสเล่าเรื่องในอดีตขึ้นมาสอน
อดีตวัตถุ. เนื้อเรื่องหลักที่เกิดขึ้นในอดีตชาติ ซึ่งพระโพธิสัตว์เสวยพระชาติเป็นมนุษย์ สัตว์เดรัจฉาน หรือเทวดา
คาถา. บทประพันธ์ภาษาบาลีสั้นๆ ที่สรุปใจความสำคัญหรือข้อคิดของเรื่องนั้นๆ (ส่วนนี้คือคำสอนที่บันทึกอยู่ในพระไตรปิฎกโดยตรง)
สโมธาน (การประชุมชาดก). การเชื่อมโยงตัวละครในอดีตชาติว่ากลับชาติมาเกิดเป็นใครในสมัยพุทธกาล เช่น พระอานนท์ พระสารีบุตร พระเทวทัต และพระพุทธเจ้า
ประเภท
ชาดก ๕๐๐ ชาติ (อรรถกถาชาดก). คือ ชาดกทั้งหมดที่บันทึกไว้ในพระไตรปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก ซึ่งมีจำนวนเรื่องจริงตามคัมภีร์ทั้งหมด ๕๔๗ เรื่อง (แต่คนไทยนิยมเรียกติดปากว่า ๕๐๐ ชาติ) แบ่งหมวดหมู่ตามจำนวนคาถา เช่น เอกกนิบาต (มี ๑ คาถา) ไปจนถึงมหานิบาต
ทศชาติชาดก (พระเจ้าสิบชาติ). คือ ๑๐ ชาติสุดท้ายที่สำคัญที่สุดของพระโพธิสัตว์ก่อนจะตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า ซึ่งเป็นการบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการอย่างเต็มเปี่ยม ได้แก่ เตมีย์, มหาชนก, สุวรรณสาม, เนมิราช, มโหสถ, ภูริทัต, จันทกุมาร, นารท, วิทูร และเวสสันดร