Please enable JavaScript.
Coggle requires JavaScript to display documents.
Дамудағы дифференциация мен реттелу деңгейлері. - Coggle Diagram
Дамудағы дифференциация мен реттелу деңгейлері.
Молекулалық-генетикалық деңгей
Гендер экспрессиясының селективтілігі: Барлық жасушаларда ДНҚ бірдей, бірақ дифференциация кезінде тек белгілі бір гендер жиынтығы ғана белсенді болады.
Спецификалық мРНҚ мен ақуыздар синтезі: Мамандану басталғанда жасуша тек өзіне тән өнімдерді (мысалы, эритроциттер — гемоглобинді, бұлшықет жасушалары — актин мен миозинді) өндіреді.
Эпигенетикалық модификациялар: ДНҚ-ның метилденуі және гистондардың ацетилденуі арқылы кейбір гендердің мәңгілікке "өшірілуі".
Жасушалық деңгей (Цитодифференциация)
Діңгекті жасушалардың тотипотенттілігі мен плюрипотенттілігі: Дамудың алғашқы кезеңіндегі жасушалардың кез келген ұлпаға айналу қабілетінің біртіндеп шектелуі (унипотенттілікке өту).
Морфологиялық өзгеру: Жасуша пішінінің, цитоскелетінің және органоидтар құрамының өзгеруі (мысалы, нейрондарда өсінділердің — аксон мен дендриттердің пайда болуы).
Жасушалық детерминация: Жасушаның болашақ даму бағытының сыртқы белгілері байқалмай тұрып-ақ біржолата шешілуі.
Ұлпалық деңгей (Гистогенез)
Жасушааралық адгезия: Ұқсас жасушалардың арнайы ақуыздар (кадгериндер, интегриндер) көмегімен бір-бірін танып, топтасуы.
Жасушааралық заттың қалыптасуы: Сүйек, шеміршек немесе дәнекер ұлпаларына тән өзіндік матрикстің (коллаген, эластин) түзілуі.
Дифференциалды өсу: Ұлпа құрамындағы жасушалардың әртүрлі жылдамдықпен бөлінуі.
Мүшелік деңгей (Органогенез)
Эмбриональдық бастамалардың жіктелуі: Эктодерма, эндодерма және мезодерма қабаттарынан нақты мүшелердің бастамасының бөлінуі.
Морфогенетикалық қозғалыстар: Жасуша қабаттарының иілуі, қатпарлануы және миграциясы (мысалы, жүйке түтігінің жабылуы).
Апоптоз (Бағдарламаланған жасуша өлімі): Мүшелердің пішінін шығару үшін кейбір жасушалардың жойылуы (мысалы, саусақтардың арасындағы жарғақтардың жойылуы).
Ағзалық (Организмдік) деңгей
Жүйелік интеграция: Мүшелер мен мүшелер жүйесінің (жүйке, эндокрин, жүрек-қантамыр) біртұтас ағза ретінде үйлесімді жұмыс істеуі.
Гомеостаз механизмдерінің іске қосылуы: Сыртқы орта өзгерістеріне қарамастан, ішкі тұрақтылықты сақтау қабілетінің орнығуы.
Дамудағы реттелу деңгейлері (Негізгі тармақ 2)
Генетикалық және Транскрипциялық реттелу
Hox-гендер (Гомеозистік гендер): Ағзаның бас-аяқ осін және мүшелердің топографиялық орналасуын (архитектурасын) бағдарламалайтын басқарушы гендер.
Транскрипция факторлары: ДНҚ-ның промотор аймағына байланысып, РНҚ-полимеразаның жұмысын күшейтетін (энхансерлер) немесе басатын (сайленсерлер) арнайы ақуыздар.
Посттранскрипциялық және Трансляциялық реттелу
Альтернативті сплайсинг: Бір геннен әртүрлі экзондарды біріктіру арқылы бірнеше түрлі ақуыз нұсқаларын алу.
мРНҚ тұрақтылығы мен Информосомалар: Жасуша цитоплазмасында мРНҚ-ның ақуыздармен кешен түзіп, трансляция уақыты келгенше "ұйықтап" жатуы.
микроРНҚ (miRNA) мен РНҚ-интерференция: Шағын РНҚ молекулаларының мРНҚ-ға жабысып, оның трансляциялануын тежеуі немесе бұзып жіберуі.
Жасушааралық өзара әсер және Эмбриональдық индукция
Органайзерлердің рөлі: Дамып келе жатқан ұлпаның бір бөлігі көрші жасушаларға химиялық сигнал (морфогендер) жіберіп, олардың даму бағытын анықтау
Сигналдық жолдар (Signaling pathways): Дамуды реттейтін Wnt, Notch, Hedgehog және TGF-beta сияқты әмбебап жасушааралық молекулалық байланыс жүйелері.
Гуморальдық және Эндокриндік реттелу
Гормоналды бақылау: Жануарларда өсу гормоны, тироксин (мысалы, итбалықтың бақаға айналуы — метаморфозда), жыныс гормондары арқылы дамуды реттеу.
Фитогормондар (Өсімдіктерде): Ауксиндер, гиббереллиндер және цитокининдердің өсімдік мүшелерінің дифференциациясын, тамыр мен өркеннің өсуін реттеуі.
Зерттеген ғалымдар
Ганс Шпеман (Hans Spemann): 1935 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты. Қосмекенділер эмбрионында "алғашқы индукторды" (Шпеман органайзерін) ашып, эмбриональдық индукция теориясының негізін салды.
Джон Гердон (John Gurdon) және Синъя Яманака (Shinya Yamanaka): 2012 жылғы Нобель сыйлығының лауреаттары. Маманданған (дифференциацияланған) жасуша ядросын қайта бағдарламалап (репрограммалау), оны қайтадан діңгекті жасуша (iPS) күйіне келтіруге болатынын дәлелдеді.
Қазақстандық ғалымдар
Мұрат Айтхожин: Лениндік сыйлықтың лауреаты, академик. Әлемде алғашқылардың бірі болып дамушы ағзалардағы трансляциялық реттелудің негізі — ақпараттық РНҚ-ның тұйықталған белоктық кешені болып табылатын информосомаларды ашты.
Амангелді Бисенбаев: Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ профессоры, академик. Өсімдіктер мен жануарлар жасушаларындағы апоптоздың (бағдарламаланған жасуша өлімі) молекулалық-генетикалық механизмдерін және гендер экспрессиясының реттелуін зерттеуде үлкен мектеп қалыптастырды.