Please enable JavaScript.
Coggle requires JavaScript to display documents.
ДАМУДАҒЫ ДИФФЕРЕНЦИАЦИЯ МЕН РЕТТЕЛУ ДЕҢГЕЙЛЕРІ, Дамудың реттелу деңгейлері…
-
-
Ғылыми мақалалар
-
- Spemann H. The Organizer-Effect in Embryonic Development. – Nobel Lecture, 1935.
- Freeman M., Gurdon J. B. Regulatory Principles of Developmental Signaling // Annual Review of Cell and Developmental Biology. – 2002. – Vol. 18. – P. 515–539.
- What Do You Mean, “Epigenetic”? // Genetics. – 2014. – Vol. 199, № 4. – P. 887–896.
- Yamanaka S. A Fresh Look at iPS Cells // Cell. – 2009. – Vol. 137, № 1. – P. 13–17.
- Single-cell transcriptomic characterization of a gastrulating human embryo // Nature. – 2021.
- Kicheva A., Briscoe J. Control of Tissue Development by Morphogens // Annual Review of Cell and Developmental Biology. – 2023. – Vol. 39. – P. 91–121.
- Transcription Factors and Splice Factors – Interconnected Regulators of Stem Cell Differentiation // Current Stem Cell Reports. – 2023.
- Mechanical Regulation of Early Vertebrate Embryogenesis // Nature Reviews Molecular Cell Biology. – 2022. – Vol. 23. – P. 169–184.
- Origin, Fate and Function of Extraembryonic Tissues During Mammalian Development // Nature Reviews Molecular Cell Biology. – 2024.
- Bard J. B. L. C. H. Waddington’s Lasting Achievements in Development and Evolution // Development. – 2026. – Vol. 153, № 12.
- Gilbert S. F., Barresi M. J. F. Developmental Biology. – 12th ed. – Oxford: Oxford University Press, 2020.
- Alberts B., Johnson A., Lewis J., Morgan D., Raff M., Roberts K., Walter P. Molecular Biology of the Cell. – 7th ed. – New York: W. W. Norton & Company, 2022.
- Lodish H., Berk A., Kaiser C. A., et al. Molecular Cell Biology. – 9th ed. – New York: W. H. Freeman, 2021.
- Wolpert L., Tickle C., Martinez Arias A. Principles of Development. – 6th ed. – Oxford: Oxford University Press, 2020.
-
- Nature Reviews Molecular Cell Biology. Developmental Signaling, Cell Differentiation and Epigenetic Regulation. – https://www.nature.com/nrm/
-
-
-
-
Ағзалық деңгей
Ағзалық деңгей – дифференциация мен реттелудің барлық деңгейлері бірігіп, тұтас ағзаның қалыпты дамуын қамтамасыз ететін ең жоғары ұйымдасу сатысы.
-
-
-
-
-
-
Мысалы, жыныстық жетілу кезінде гипоталамус-гипофиз-гонадалық жүйе белсендіріледі. Гипоталамус гонадотропин-рилизинг гормонын бөледі, гипофиз лютеиндеуші және фолликулды ынталандырушы гормондарды бөледі. Нәтижесінде жыныс бездерінің қызметі өзгереді.
Осылайша, молекулалық деңгейде басталған реттелу тұтас ағзаның физиологиялық өзгерістеріне дейін жалғасады.
Мүшелік деңгей
Мүшелік деңгейде әртүрлі ұлпалар бірігіп, белгілі бір мүшенің құрылымын және қызметін қалыптастырады.
Мысалы, жүректің қалыптасуына:
-
-
-
-
Жүректің дамуы кезінде жасушалардың тек дифференциациясы ғана емес, олардың кеңістіктік орналасуы, механикалық байланысы және электрлік белсенділігі де реттеледі.
Жүйке жүйесінің қалыптасуында жүйке түтігінің жабылуы, жүйке жасушаларының көшуі, аксондардың өсуі және синапстардың түзілуі маңызды.
-
Ұлпалық деңгей
Гаструляция – жай ғана жасушалардың орын ауыстыруы емес. Бұл кезеңде жасушалардың кеңістіктегі орналасуы, генетикалық белсенділігі және болашақ даму тағдыры қайта ұйымдастырылады.
2021 жылы Nature журналында жарияланған зерттеуде 16–19 күндік адам эмбрионының жасушалары бір жасушалық транскриптомдық әдіспен зерттелді. Ғалымдар эмбриондағы әртүрлі жасушалық топтардың гендік белсенділігін анықтап, адам гаструляциясының молекулалық ерекшеліктерін сипаттады. Бұл зерттеу адам эмбрионы дамуының бұрын тікелей зерттеу қиын болған кезеңін түсінуге мүмкіндік берді. 
Ұлпалық деңгейде бір-біріне ұқсас немесе қызметі өзара байланысты жасушалар бірігіп, белгілі бір ұлпаны қалыптастырады.
-
Эктодерма – жүйке жүйесінің, эпидермистің және кейбір сезім мүшелерінің құрылымдарын түзеді.
Мезодерма – бұлшықет, сүйек, дәнекер ұлпа, жүрек-қантамыр жүйесі және бүйрек құрылымдарының дамуына қатысады.
Эндодерма – асқорыту және тыныс алу жүйелерінің көптеген ішкі эпителийлік құрылымдарын қалыптастырады.
Кеңістіктік және морфогендік реттелу
Мұнда өте маңызды ғылыми қағида бар: жасушаның даму тағдыры тек қандай сигнал алғанына ғана емес, сол сигналдың концентрациясына және әсер ету ұзақтығына да байланысты.
2023 жылы Anna Kicheva мен James Briscoe жариялаған шолуда морфогендердің таралуы, тасымалдануы, жойылуы және жасушалық сигналды қабылдау механизмдері ұлпалардың кеңістіктік ұйымдасуының негізгі қағидалары ретінде қарастырылған.
-
Морфогендер – ұлпада концентрациялық градиент түзетін және жасушалардың орналасуына қарай әртүрлі даму жауаптарын қалыптастыратын сигналдық молекулалар.
Мысалы, SHH (Sonic Hedgehog) молекуласы жүйке түтігінің белгілі бір аймағынан бөлініп, концентрациясына байланысты әртүрлі жүйке жасушаларының қалыптасуына ықпал етеді.