Please enable JavaScript.
Coggle requires JavaScript to display documents.
Эмбриональдық даму кезеңдері:нейрула, Пайдаланылған әдебиеттер - Coggle…
Эмбриональдық даму кезеңдері:нейрула
Нейрула - бұл эмбриональдық дамудың (эмбриогенездің) маңызды кезеңі. Бұл сатыда болашақ орталық жүйке жүйесінің негізі - жүйке түтігі (невроцель қуысы бар) және басқа да бірінші реттік мүшелер қалыптасады.
Нейруляция процесінің негізгі сатылары
Жүйке пластинкасының түзілуі: Хорданың әсерінен (индукция) оның үстіндегі эктодерма жасушалары қалыңдап, жүйке пластинкасына айналады.
Жүйке науашасының пайда болуы: Пластинканың шеттері жоғары көтеріліп (жүйке қатпарлары), ортасында науаша (жырашық) пайда болады.
Жүйке түтігінің тұйықталуы: Қатпарлар бір-бірімен түйісіп, қосылады. Нәтижесінде эктодерма астында жүйке түтігі қалыптасады.
Ұрық жапырақшаларының жіктелуі
Эктодермадан: Жүйке жүйесі (ми және жұлын), сезім мүшелері, терінің эпидермисі.
Мезодермадан: Хорда, қаңқа, бұлшықеттер, қанайналым және зәр шығару жүйелері.
Энтодермадан: Асқорыту жүйесі және тыныс алу мүшелерінің ішкі эпителийі.
Нейруляцияның молекулалық механизмі
Эмбрионалдық индукция: Хорда (хордомезодерма) өзінен арнайы ақуыздарды бөліп, үстіндегі эктодермаға "жүйке жүйесіне айнал" деген бұйрық береді.
Шешуші факторлар (Белоктар): Noggin, Chordin және Follistatin ақуыздары эктодермадағы BMP-4 (сүйек морфогенетикалық ақуызын) тежейді. BMP-4 тежелгенде ғана эктодерма тері емес, жүйке пластинкасына айналады.
Жүйке түтігінің бітелу ақаулары
Анэнцефалия
Мидың үлкен жарты шарлары мен бас сүйектің мүлдем қалыптаспауы (өмір сүруге бейімсіз).
Жүйке түтігінің бас жағы (алдыңғы нейропор
Spina Bifida
Омыртқаның доғаларының бірікпей қалуы, жұлынның сыртқа шығып тұруы (мүгедектікке әкеледі).
Жүйке түтігінің құйрық жағы (артқы нейропор)
Энцефалоцеле
Ми қабықтары мен ми затының бас сүйектегі саңылау арқылы сыртқа қапшық болып шығуы.
Бас сүйек аймағы
Шетелдік ғалымдар
M. E. Ross (АҚШ): Жүйке түтігінің қалыптасуына фолий қышқылының (В9 витамині) молекулалық деңгейде қалай әсер ететінін зерттеді. Ана ағзасында фолий қышқылы жеткілікті болса, нейруляциядағы генетикалық қателіктердің алдын алуға болатынын заманауи клиникалық үлгілерде дәлелдеді.
Z. Zhao (Қытай/АҚШ): Қант диабеті бар аналардан туған ұрықтарда нейруляцияның бұзылуын (гипергликемияның эмбрионға әсерін) және оның апоптозға (жасушалардың мерзімінен бұрын өлуіне) қалай соқтыратынын ашты.
Қазахстан ғалымдар
Жадыра Еркеш (PhD, Беркли, АҚШ / Қазақстан): Жасушалық механизмдер, ДНҚ құрылымы және ерте даму кезеңіндегі эпигенетикалық өзгерістер бағытында халықаралық деңгейде зерттеулер жүргізіп жүрген заманауи қазақстандық биолог-ғалым.
А. Е. Ертаева, С. Б. Қалдыбаева (Қазақстан): Қазақстандық медициналық университеттердің (соның ішінде С.Д. Асфендияров атындағы ҚазҰМУ) зерттеушілері экологиялық факторлардың (ауыр металдар мен радиацияның) ерте эмбриогенезге, әсіресе нейруляция кезеңіндегі жүйке жүйесінің дисплазиясына әсерін тератологиялық тұрғыдан зерттеп келеді.
Пайдаланылған әдебиеттер
Kaldybayeva, S., Ertaeva, A., & Mukhametjanova, G. (2023). Congenital malformations of the nervous system and environmental risk factors in regions of Kazakhstan. Kazakhstan Medical Journal, 4(71), 112-118.
Copp, A. J., & Greene, N. D. E. (2024). Spinal neural tube formation and tail development in human embryos. Elife, 13, doi:10.7554/eLife.88584.
Еркеш, Ж. (2026). Жасушалық механизмдер мен эпигенетика бағытындағы заманауи зерттеулер. Калифорния университеті, Беркли / Халықаралық биологиялық шолу еңбектері.