Please enable JavaScript.
Coggle requires JavaScript to display documents.
Ұрықтың қалыптасуы мен дамуы - Coggle Diagram
Ұрықтың қалыптасуы мен дамуы
Ұрықтың қалыптасуы мен дамуы — ұрықтанған жұмыртқа жасушасынан бастап жаңа ағзаның пайда болуы мен жетілуіне дейін жүретін күрделі биологиялық үдеріс. Адамның құрсақішілік дамуы орта есеппен 40 аптаға созылады. Бұл үдеріс жасушалардың бөлінуі, ұлпалар мен мүшелердің қалыптасуы және олардың жетілуі арқылы жүзеге асады.
1. Ұрықтану
Ұрықтың дамуы ұрықтанудан басталады. Бұл кезде аталық жыныс жасушасы — сперматозоид пен аналық жыныс жасушасы — жұмыртқа жасушасы қосылады. Нәтижесінде хромосомалардың толық жиынтығы бар бір жасушалы зигота түзіледі. Адамда зиготада әдетте 46 хромосома болады.
2.Бөлшектену
Зигота митоздық бөліну арқылы бірнеше жасушаға бөлінеді. Бұл үдеріс бөлшектену деп аталады. Жасушалардың саны көбейгенімен, бастапқыда ұрықтың жалпы көлемі айтарлықтай ұлғаймайды. Бөлшектену нәтижесінде морула, одан кейін бластоциста қалыптасады.
3. Имплантация
Ұрықтанудан кейін шамамен 6–7-күні бластоциста жатырдың ішкі шырышты қабатына бекіне бастайды. Бұл құбылыс имплантация деп аталады. Имплантация кезінде ұрық пен ана ағзасының арасында байланыс қалыптасып, ұрықтың әрі қарай дамуына жағдай жасалады.
4. Эмбрионның қалыптасуы
Ұрықтанудан кейінгі алғашқы сегіз аптада эмбрионның негізгі мүшелері мен мүшелер жүйелерінің бастамалары қалыптасады. Бұл кезеңде үш ұрық жапырақшасы пайда болады:
Эктодерма — жүйке жүйесі мен терінің сыртқы қабатының қалыптасуына қатысады.
Мезодерма — бұлшықеттер, сүйектер, жүрек және қан тамырларының дамуына негіз болады.
Энтодерма — асқорыту және тыныс алу жүйелерінің ішкі эпителийінің көп бөлігін түзеді.
Осы кезеңде жүйке түтігі қалыптасып, жүрек дами бастайды, қол-аяқтың бастамалары пайда болады.
5. Ұрықтың өсуі мен мүшелерінің жетілуі
Ұрықтанудан кейінгі тоғызыншы аптадан бастап туғанға дейінгі кезең фетальдық кезең деп аталады. Бұл уақытта бұрын қалыптасқан мүшелер өсіп, құрылымы күрделеніп, қызметтері жетіледі.
Бірінші триместр (1–12 апта): негізгі мүшелердің қалыптасуы жүреді.
Екінші триместр (13–27 апта): ұрық белсенді өсіп, қозғалыстары байқалады, сүйектері мен сезім мүшелері дамиды.
Үшінші триместр (28–40 апта): миы мен өкпесінің жетілуі жалғасады, дене салмағы артып, ағза туғаннан кейінгі өмірге дайындалады.
Дамудың соңғы сатылары
6. Ұрықтың дамуын қамтамасыз ететін құрылымдар
Ұрықтың қалыпты дамуына бірнеше маңызды құрылым қатысады.
Плацента — ана мен ұрық арасындағы зат алмасуды қамтамасыз етеді, оттек пен қоректік заттардың ұрыққа өтуіне және зат алмасу қалдықтарының шығарылуына қатысады.
Кіндік бауы — ұрықты плацентамен байланыстырады. Оның қан тамырлары арқылы ұрық пен плацента арасында қан айналымы жүреді.
Ұрық қабықтары мен амнион сұйықтығы — ұрықты сыртқы әсерлерден қорғайды, қозғалуына мүмкіндік береді және қолайлы орта қалыптастырады.
«эмбриология ғылымының негізін қалаушылардың бірі» — Карл Эрнст фон Бэр (1792–1876). Ол 1827 жылы сүтқоректілердің жұмыртқа жасушасын ашып, ұрықтың даму заңдылықтарын зерттеген.
6тақырып-Бласстула
Бластула — эмбриондық дамудың бөлшектену кезеңінен кейін қалыптасатын сатысы. Ол ұрықтанған жұмыртқа жасушасы — зиготаның бірнеше рет митоздық бөлінуі нәтижесінде пайда болады. Бөлшектену барысында жасушалардың саны көбейіп, морула түзіледі. Кейін жасушалардың орналасуы өзгеріп, көптеген жануарларда ішкі қуысы бар бластула қалыптасады.
Бластуланың құрылысы бластомерлерден, бластодермадан және бластоцельден тұрады. Бластомерлер — бөлшектену нәтижесінде пайда болған ұсақ жасушалар. Бластодерма бластуланың сыртқы жасушалық қабатын құрайды, ал бластоцель — оның ішіндегі сұйықтыққа толы қуыс. Бластуланың құрылысы жануарлардың түріне және жұмыртқадағы сарыуыздың мөлшеріне байланысты ерекшеленеді.
Адамда бластулаға сәйкес келетін даму сатысы бластоциста деп аталады. Ол ұрықтанудан кейін шамамен 5–6-күні қалыптасады. Бластоциста трофобласттан, эмбриобласттан және ішкі қуыстан тұрады. Трофобласт плацентаның ұрықтық бөлігінің қалыптасуына қатысады, ал эмбриобласттан эмбрион дамиды. Бластоциста жатырдың ішкі қабатына бекініп, имплантация үдерісін бастайды
Бластуланың негізгі биологиялық маңызы — ұрықтың келесі даму кезеңіне өтуіне жағдай жасау. Осы кезеңнен кейін гаструляция басталып, ұрықтың негізгі жапырақшалары — эктодерма, мезодерма және энтодерма қалыптасады. Кейін бұл жапырақшалардан ағзаның ұлпалары мен мүшелері дамиды.
Қорытындылай келе, бластула — ұрықтың қалыптасуы мен дамуындағы маңызды кезең. Оның түзілуі жасушалардың бөлінуімен және ұрық құрылымының ұйымдасуымен сипатталады. Бұл кезең эмбрионның әрі қарай қалыпты дамуына негіз болады.