Please enable JavaScript.
Coggle requires JavaScript to display documents.
Ұрықтың қалыптасуы мен дамуы. Эмбрионалдық даму кезеңдері: бластула, Ұрық…
-
Ұрық дамуының негізгі кезеңдері
Эмбриондық даму бірінен кейін бірі жүретін, бірақ өзара тығыз байланысқан кезеңдерден тұрады. : 
1.Ұрықтану кезінде сперматозоид аналық жұмыртқа жасушасына еніп, олардың генетикалық материалы бірігуге дайындалады. Адамда қалыпты жағдайда жұмыртқа жасушасы мен сперматозоидтың әрқайсысы 23 хромосомадан алып келеді. Олардың генетикалық материалдары қосылғаннан кейін зиготада әдетте 46 хромосома болады.
Алайда ұрықтану тек хромосомалардың қосылуы ғана емес. Бұл кезде жұмыртқа жасушасында басқа сперматозоидтардың енуіне кедергі жасайтын қорғаныш реакциялары белсендіріледі. Сонымен қатар жасушаның зат алмасуы мен бөлінуге дайындығы өзгереді.
-
Бөлшектену кезінде зигота митоз арқылы екі, төрт, сегіз және одан да көп жасушаларға бөлінеді. Бұл жасушалар бластомерлер деп аталады.
Бөлшектенудің ерекше қасиеті — жасушалар саны артқанымен, бастапқы ұрықтың жалпы көлемі бірден пропорционалды ұлғаймайды. Әрбір бөліну барысында цитоплазма көптеген ұсақ жасушаларға бөлінеді.
Адамда алғашқы бөлінулер ұрықтанудан кейінгі алғашқы тәуліктерде жүреді. Шамамен үшінші тәулікке қарай ұрықта 6–8 немесе одан да көп жасуша болуы мүмкін, ал төртінші тәулік маңында тығыз морула қалыптасады. Нақты мерзім әр эмбрионда аздап өзгереді.
-
Морула атауы сыртқы пішінінің тұт жемісіне ұқсастығына байланысты қалыптасқан. Бұл кезеңде бластомерлер бір-біріне тығыз жанасып, жасушалардың өзара байланысы күшейеді.
Моруладағы маңызды құбылыс — компакция, яғни жасушалардың тығыз орналасуы. Осы құбылыс жасушалардың сыртқы және ішкі топтарға жіктелуіне жағдай жасайды. Кейін бұл топтар бластоцистада әртүрлі қызмет атқарады.
Бластула кезеңінің маңызы — жасушалардың орналасуы мен қызметінің біртіндеп ажырауында. Яғни ұрық бірдей жасушалар жиынтығы күйінен болашақ ұрық денесі мен оны қамтамасыз ететін құрылымдардың бастамалары ажыраған жүйеге айналады.
-
Бластула — эмбриондық дамудың негізгі кезеңдерінің бірі. Оның пайда болуы ұрық жасушаларының жай ғана көбеюінен күрделі кеңістіктік құрылымға өтуін білдіреді.
Адамда бластулаға сәйкес келетін даму сатысы бластоциста деп аталады. Ол әдетте ұрықтанудан кейінгі бесінші тәулік маңында қалыптасып, алтыншы-жетінші тәуліктерде жатырдың ішкі қабатына бекіне бастайды. Бұл уақыт аралықтары биологиялық өзгергіштікке байланысты ауытқуы мүмкін.
-
Трофэктодерма — сыртқы жасушалар қабаты; кейін ұрықжолдастың ұрықтық бөлігінің қалыптасуына қатысады.
-
-
- Бластула кезеңінің қалыптасу механизмі
Бластуланың қалыптасуы — жай ғана жасушалар санының артуы емес, жасушалардың өзара байланысы, полярлығы, сұйықтық тасымалы және гендердің белсенділігі үйлесетін күрделі үдеріс.
-
Бөлшектену кезінде ұрық жасушалары бір-біріне жақындайды. Адамда бұл құбылыс көбіне үшінші-төртінші тәуліктерде байқалады. Жасушалардың сыртқы және ішкі бөліктерінде орналасқан молекулалар бірдей болмайды, соның нәтижесінде олардың болашақ қызметтері біртіндеп ерекшеленеді.
Жасушалық полярлық дегеніміз — жасушаның әртүрлі бөліктерінің құрылысы мен қызметінің айырмашылығы. Мысалы, сыртқы жасушалар қоршаған ортамен әрекеттесуге және бластоцистаның сыртқы қабатын құруға бейімделеді, ал ішкі жасушалар болашақ ұрық денесінің қалыптасуына қатысады.
Бұл үдерісте жасушалардың бір-біріне жабысуын қамтамасыз ететін адгезиялық ақуыздар, жасуша қаңқасы және гендердің жұмысын реттейтін молекулалар маңызды рөл атқарады.
-
-
-
- Бластула туралы сандық ғылыми деректер Бластула кезеңін сипаттағанда сандық көрсеткіштерді түсіндіру маңызды. Себебі жасушалардың саны, даму тәулігі және бластоцистаға дейін жету ықтималдығы әр зерттеуде әртүрлі болуы мүмкін.
-
Адам эмбрионында өз гендерінің белсенділігі айқын күшейетін уақыт. Бұл кезде ұрық көбіне бірнеше жасушадан тұрады.
-
-
-
Ұрықта сұйықтыққа толы қуыс, сыртқы жасушалар қабаты және ішкі жасушалық масса айқындалады.
-
-
-
Кейбір ғылыми шолуларда қабықшасынан шығып, бекінуге дайын болған кейінгі бластоцистада шамамен осындай жасуша саны сипатталады. Нақты саны тұрақты емес.
-
Бірқатар ғылыми шолуларда зертханада өсірілген эмбриондардың осы үлесі бластоциста кезеңіне жете алмайтыны көрсетілген. Бұл барлық табиғи жүктіліктерге тікелей қолданылатын көрсеткіш емес.
-
Пайыздық көрсеткішті дұрыс түсіндіру. Егер зертханада бақылауға алынған 100 эмбрионның 30-ы ғана бластоциста кезеңіне жетсе, онда 30% эмбрион осы кезеңге жеткен, ал 70%-ы жетпеген болады. Бұл — түсіндіру үшін алынған шартты мысал, нақты зерттеу нәтижесі емес. Нақты көрсеткіш эмбриондардың бастапқы сапасына, өсіру жағдайына және зерттеу әдісіне байланысты.
2010 жылы жарияланған адам эмбрионының дамуы туралы ғылыми шолуда зертханалық жағдайларда бластоциста кезеңіне жетпейтін эмбриондардың үлесі кейбір зерттеулерде 50–70% аралығында болғаны келтірілген. Бұл дерек ерте даму кезеңінің биологиялық тұрғыдан өте күрделі екенін көрсетеді.
-