Please enable JavaScript.
Coggle requires JavaScript to display documents.
Эмбрионалдық даму кезеңдері. Бластула. - Coggle Diagram
Эмбрионалдық даму кезеңдері. Бластула.
Эмбрионалдық даму (эмбриогенез) – ұрықтанудан бастап жаңа ағзаның негізгі мүшелері мен ұлпалары қалыптасқанға дейін жүретін күрделі биологиялық процесс.
Классикалық даму биологиясында ұрықтанудан кейін зигота бірнеше рет митоздық бөлінуден өтіп, көптеген ұсақ бластомерлерге бөлінеді. Бөлшектену нәтижесінде бластула түзіледі, ал одан кейін гаструляция кезінде жасушалар қайта орналасып, ұрық жапырақшалары қалыптаса бастайды.
Эмбрионалдық дамудың негізгі кезеңдері
1) Ұрықтану
Аталық және аналық гаметалардың қосылуы нәтижесінде зигота түзіледі.
2) Бөлшектену — cleavage
Зигота митоз арқылы бірнеше рет бөлінеді. Бұл кезде жасушалар саны көбейеді, бірақ ұрықтың жалпы көлемі бастапқыда айтарлықтай ұлғаймайды.Бөліну нәтижесінде түзілген жасушалар бластомерлер деп аталады.
3) Морула
Бластомерлер тығыздалып, тұтас жасушалық шар тәрізді құрылым — морула түзеді.
4) Бластула
Моруладан кейін жасушалардың орналасуы өзгеріп, ішкі қуыс қалыптасады. Бұл кезең бластула деп аталады.
5) Гаструла
Бластула жасушалары белсенді қозғалып, қайта орналасады. Нәтижесінде эктодерма, мезодерма және энтодерма сияқты ұрық жапырақшалары қалыптасады.
6) Нейрула
Хордалыларда жүйке табақшасы қалыптасып, кейін жүйке түтігіне айналады.
7) Органогенез
Ұрық жапырақшаларынан мүшелер мен мүшелер жүйелері қалыптасады.
Бластула — ұрықтың бөлшектену кезеңінен кейін пайда болатын ерте эмбриондық даму сатысы.Оның негізгі ерекшелігі — жасушалардың белгілі бір ұйымдасуы және көптеген жануарларда бластоцель (blastocoel) деп аталатын ішкі қуыстың пайда болуы.
Бластула қабырғасын түзетін жасушалар бластомерлерден тұрады. Қабырға бластодерма деп аталады.Бірақ барлық жануарлардың бластуласы бірдей болмайды. Кейбір түрлерінде сұйықтыққа толы айқын қуыс болмайды.
Бластуланың түзілу механизмі
Бластуланың қалыптасуы бластуляция деп аталады.
Бастапқыда жасушалар тығыз орналасады. Кейін жасушалар арасында кеңістік пайда болып, кейбір жануарларда сұйықтық жиналып, бластоцель қалыптасады.
Маңыздысы: қазіргі даму биологиясында бластоцельдің пайда болуын тек «жасушалардың бөлінуінен қалған бос кеңістік» деп түсіндіру жеткіліксіз. Зерттеулер жасушалардың поляризациясы, жасушааралық байланыстар және сұйықтықтың белсенді тасымалдануы маңызды екенін көрсетеді.
Бластуланың негізгі бөліктері
Бластомерлер
Бөлшектену нәтижесінде пайда болатын ұсақ жасушалар.
Бластодерма
Бластуланың сыртқы жасушалық қабаты.
Бластоцель
Көптеген бластулаларда болатын ішкі сұйықтыққа толы қуыс.
Вегетативті және анимальды полюстер
Жұмыртқада сарыуыздың орналасуына байланысты жасушалардың көлемі мен қасиеттері әртүрлі болуы мүмкін.
Бластуланың түрлері
Бластуланың құрылысы жұмыртқадағы сарыуыздың мөлшері мен орналасуына және бөлшектену ерекшелігіне байланысты.
Целобластула (coeloblastula)-Үлкен бластоцелі бар қуыс шар.мысалы:теңіз кірпісі, бақа
Стереобластула-Жасушалары тығыз, бластоцелі өте кіші немесе жоқ.Мысалы:кейбір омыртқасыздар.
Вильгельм Ру тәжірибесі
Вильгельм Ру бақа эмбрионының алғашқы бөліну кезеңдерін зерттеді.Ол екі бластомердің біреуін зақымдап, екіншісінің даму бағытын бақылаған. Нәтижесінде қалған бластомерден толық емес, жартылай эмбрион қалыптасқан.
Бұл тәжірибе ерте эмбрион жасушаларының даму тағдырын түсіндіруге арналған алғашқы маңызды эксперименттердің бірі болды.
Ганс Дриштің теңіз кірпісімен тәжірибесі
Ганс Дриш (Hans Driesch) теңіз кірпісінің эмбрионын зерттеді.Ол ерте эмбрионның жасушаларын бір-бірінен бөліп алып, олардың әрі қарай дамуын бақылады.
Ең қызықты нәтиже:
бір жасуша жеке бөлінген жағдайда толық, бірақ көлемі кішірек эмбрион түзе алған.
Бұл нәтиже ерте эмбрион жасушаларының белгілі бір жағдайда әлі де жоғары даму потенциалына ие екенін көрсетті.
Шпеманнның «ұйымдастырушы» тәжірибесі
Эмбриология тарихындағы ең әйгілі тәжірибелердің бірі — Ганс Шпеманн мен Хильде Мангольдтың зерттеулері.1924 жылы олар қосмекенділер эмбрионының белгілі бір аймағын басқа эмбрионға трансплантациялады.
Нәтижесінде трансплантацияланған аймақ қабылдаушы эмбрионда екінші дене осінің қалыптасуын индукциялады.Бұл аймақ кейін Spemann organizer — Шпеманн ұйымдастырушысы деп аталды.Шпеманнның осы зерттеулері үшін 1935 жылы Нобель сыйлығы берілді.
Бластула кезеңіндегі «тың» ғылыми дерек
Қазіргі зерттеулер бластуланы жай ғана «іші бос шар» деп қарастыру дұрыс емес екенін көрсетті.
Яғни бластула — механикалық түрде пайда болған қуыс емес, жасушалардың белсенді ұйымдасуының нәтижесі.
Мысалы, бластоцельдің пайда болуына:
жасушалардың поляризациясы;
жасушааралық байланыстар;
иондардың тасымалдануы;
сұйықтықтың жиналуы;
осмостық қысым;
эпителийдің өткізгіштік қасиеттері
Пайдаланылған интернет әдебиеттер:
Gilbert S. F. Developmental Biology. NCBI Bookshelf. — эмбриондық дамудың негізгі кезеңдері және гаструляция.
NCBI Bookshelf. An Introduction to Early Developmental Processes. — бластула және гаструляция механизмдері.
NCBI Bookshelf. Early Mammalian Development. — сүтқоректілердің моруласы, бластоцистасы, ICM және трофобласт.
NCBI Bookshelf. Embryology, Week 1. — адам бластоцистасының түзілуі және имплантацияға дейінгі даму.
Қазақстандық эмбриология зерттеулеріне қатысты ғалымдар
И. Шағыров (Чагиров деп те кездеседі)
Қазақстандағы жануарлар эмбриологиясының дамуына үлес қосқан зерттеушілердің бірі ретінде оқу-ғылыми деректерде аталады. Қазақстанда эмбриологиялық зерттеулер ХХ ғасырдың ортасынан бастап ауыл шаруашылығы жануарларының құрсақтағы дамуын зерттеумен тығыз байланысты болды
Қ. Баймұханбетов
Қазақстандық эмбриолог ретінде бірнеше оқу деректерінде аталады. Оның есімі Қазақстандағы эмбриология ғылымының қалыптасуымен байланыстырылады .
А. Т. Қазатаев
Қазақстандағы жануарлар эмбриологиясы бойынша жүргізілген зерттеулерде аталады. Зерттеулер негізінен ауыл шаруашылығы жануарларының ұрықтық дамуына бағытталған.
