Please enable JavaScript.
Coggle requires JavaScript to display documents.
Эмбрионалды даму кезеңдері: Гаструла - Coggle Diagram
Эмбрионалды даму кезеңдері: Гаструла
Гаструла дегеніміз не?
Гаструла (gastrula) — эмбриондық дамудың бластула кезеңінен кейін жүретін маңызды кезеңі. Бұл кезеңде ұрық жасушаларының орын ауыстыруы, қайта орналасуы және жіктелуі нәтижесінде ұрықтың негізгі ұрық жапырақшалары қалыптасады. Осы жапырақшалардан болашақ ағзаның ұлпалары мен мүшелері дамиды.
Даму реті
Гаструла кезеңінің негізгі ерекшелігі — ұрықтың дене құрылысының күрделене бастауы және жасушалардың белгілі бір қызметтерді атқаруға мамандануы.
Эмбриондық дамудың негізгі реті:
Зигота → Бөлшектену → Морула → Бластула → Гаструла → Нейрула → Органогенез.
Бұл кезеңдердің нақты ерекшеліктері жануарлардың түріне байланысты өзгереді. Мысалы, сүтқоректілерде гаструляция бластоциста кезеңінен кейін жүреді.
Қалыптасуы
Гаструла кезеңі қалай қалыптасады?
Гаструла кезеңі бластуладағы жасушалардың белсенді қозғалысы мен қайта орналасуы нәтижесінде қалыптасады. Бұл үдеріс гаструляция деп аталады.
Гаструляция кезінде жасушалар ұрықтың белгілі бір аймақтарына ауысып, үш негізгі ұрық жапырақшасын түзеді. Олардың әрқайсысы болашақ ағзаның әртүрлі мүшелері мен ұлпаларының қалыптасуына қатысады.
Кезең
Гаструляцияның негізгі кезеңдері:
1. Жасушалардың орын ауыстыруы. Жасушалар бластуланың беткі қабатынан ішкі бөлігіне немесе басқа аймақтарына жылжиды.
2. Ұрық жапырақшаларының қалыптасуы. Жасушалар орналасуына және даму бағытына қарай эктодерма, мезодерма және энтодерма қабаттарын түзеді.
3. Ұрықтың дене жоспарының қалыптасуы. Болашақ ағзаның негізгі осьтері мен ұлпаларының орналасуы айқындала бастайды.
4. Жасушалардың жіктелуі. Жасушалар белгілі бір қызмет атқаруға бейімделіп, болашақ ұлпалар мен мүшелердің дамуына негіз болады.
Гаструляцияның ең маңызды нәтижесі — ұрық жапырақшаларының түзілуі. Олар болашақ ағзаның барлық негізгі ұлпалары мен мүшелерінің дамуына негіз болады.
1. Эктодерма — сыртқы ұрық жапырақшасы
Эктодерма гаструланың сыртқы қабатын түзеді. Ол ағзаның сыртқы жабындары мен жүйке жүйесінің дамуына қатысады.
Эктодермадан дамиды:
Терінің эпидермисі.
Шаш, тырнақ және тері бездерінің кейбір құрылымдары.
Ми мен жұлын.
Шеткі жүйке жүйесінің көптеген құрылымдары.
Көздің кейбір бөліктері.
Тіс эмалі.
Маңызы: эктодерма ағзаның сыртқы ортамен байланысын қамтамасыз ететін жабындар мен жүйке жүйесінің қалыптасуына негіз болады.
Дамуы
Мезодерма — ортаңғы ұрық жапырақшасы
Мезодерма эктодерма мен энтодерманың арасында орналасады. Ол әсіресе үш ұрық жапырақшасы түзілетін жануарлардың эмбриондық дамуында маңызды рөл атқарады.
Мезодермадан дамиды:
Бұлшықеттер.
Сүйектер мен шеміршектердің басым бөлігі.
Дәнекер ұлпа.
Жүрек және қан тамырлары.
Қанның көптеген жасушалары.
Бүйректер.
Жыныс бездерінің негізгі құрылымдары.
Дерма, яғни терінің дәнекер ұлпалы қабаты.
Негізгі түрлері
Гаструляцияның негізгі түрлері
Жасушалардың қозғалу ерекшеліктеріне байланысты гаструляцияның бірнеше түрі ажыратылады.
1. Инвагинация (ішке қарай ойысу). Бластуланың қабырғасының бір бөлігі ұрықтың ішкі жағына қарай ойысады. Нәтижесінде алғашқы ішектің бастамасы қалыптасады. Бұл құбылыс теңіз кірпісі сияқты кейбір жануарлардың эмбриондық дамуында кездеседі.
2. Иммиграция (жасушалардың ішке көшуі). Бластуланың беткі қабатындағы жеке жасушалар ішкі бөлікке қарай көшіп, ұрықтың ішкі қабаттарын қалыптастыруға қатысады.
3. Эпиболия (жабыла өсу). Жасушалардың бір қабаты басқа жасушалар тобын сыртынан жауып өседі. Бұл үдеріс, мысалы, қосмекенділердің дамуында байқалады.
4. Деламинация (қабаттарға бөліну). Жасушалардың бастапқы қабаты екі қабатқа ажырайды.
5. Инволюция (ішке қарай қайырылып ену). Жасушалар ұрықтың шетінен ішке қарай қайырылып, ішкі қабаттардың қалыптасуына қатысады.
Бір жануардың ұрығында гаструляцияның бірнеше түрі қатар жүруі мүмкін. Олардың жүру ерекшеліктері жұмыртқадағы сарыуыз мөлшеріне, жасушалардың құрылысына және жануардың даму типіне байланысты.
Құрлым қалай пайда болады
Гаструла кезінде қандай құрылымдар пайда болады?
Гаструла кезеңінде ұрықтың ішкі құрылысы қалыптасып, кейінгі даму сатыларына қажетті құрылымдар пайда болады.
Алғашқы ішек (архентерон) — гаструляция кезінде қалыптасатын асқорыту қуысының бастапқы құрылымы. Ол көптеген жануарларда болашақ асқорыту жолының дамуына негіз болады.
Бластопор (алғашқы ауыз тесігі) — алғашқы ішек қуысының сыртқы ортамен байланысатын тесігі. Оның кейінгі тағдыры жануарлар тобына байланысты ерекшеленеді.