Орта факторлары мен өсімдіктердің өзара әсерлесуі
Өсімдіктер қоршаған орта факторларымен тығыз байланыста болады және сол факторлардың әсері арқылы өсіп, дамиды. Орта факторларына жарық, су, температура, ауа және топырақ жатады. Осы факторлардың әрқайсысы өсімдіктердің тіршілігінде маңызды рөл атқарады.
Мысалы, жарық өсімдіктерге фотосинтез жасау үшін қажет. Жарық жеткілікті болса, өсімдік жақсы өседі, ал жарық аз болса, оның дамуы баяулайды. Су да өте маңызды, себебі ол өсімдік жасушаларында жүретін барлық процестерге қатысады. Температура өсімдіктің өсу жылдамдығына әсер етеді, ал топырақ өсімдікке қажетті минералды заттарды береді.
Өсімдіктер тек ортадан әсер алып қана қоймай, өздері де ортаға әсер етеді. Мысалы, өсімдіктер ауадағы көмірқышқыл газын сіңіріп, оттек бөледі, топырақты бекітеді және қоршаған ортаның жағдайын жақсартады.
Осылайша, өсімдіктер мен орта факторлары бір-бірімен өзара байланыста болып, табиғаттағы тепе-теңдікті сақтауға ықпал етеді.
Өсімдіктердің ортаға бейімделуі
Өсімдіктер қоршаған орта жағдайларына бейімделу арқылы тіршілігін сақтайды. Әр өсімдік өзіне қолайлы ортада жақсы өсіп, дамиды, ал қолайсыз жағдайда бейімделу ерекшеліктері арқылы өмір сүруге тырысады.
Мысалы, құрғақ аймақтарда өсетін өсімдіктер (кактус сияқты) суды үнемдеу үшін жапырақтарын тікенекке айналдырып, сабағында су жинайды. Ал ылғалды жерлерде өсетін өсімдіктердің жапырақтары ірі және жалпақ болып келеді, бұл жарықты көбірек қабылдауға көмектеседі.
Суық аймақтардағы өсімдіктер төмен температураға төзімді болады, ал ыстық аймақтардағы өсімдіктер жоғары температураға бейімделген. Сонымен қатар, кейбір өсімдіктердің тамыр жүйесі терең немесе жан-жаққа кең таралып, суды жақсы сіңіруге мүмкіндік береді.
Экологиялық маңызы
Экологиялық факторлар мен өсімдіктердің өзара байланысы табиғаттағы тепе-теңдікті сақтауда үлкен рөл атқарады. Өсімдіктер қоршаған ортаның негізгі бөлігі болып табылады және экожүйеде маңызды қызмет атқарады.
Өсімдіктер фотосинтез арқылы ауадағы көмірқышқыл газын сіңіріп, оттек бөледі. Бұл барлық тірі ағзалардың тыныс алуына қажетті жағдай жасайды. Сонымен қатар, өсімдіктер топырақты бекітіп, эрозиядан қорғайды және оның құнарлылығын арттырады.
Өсімдіктер жануарлар мен адамдар үшін азық көзі болып табылады. Олар тірі ағзаларға мекен ету ортасын да қамтамасыз етеді. Егер экологиялық факторлар бұзылса немесе өсімдіктерге зиян келсе, бүкіл экожүйеге кері әсер етеді.
Қортыныды:
Қорыта айтқанда, экологиялық факторлар туралы ғылыми еңбектерде олардың тірі ағзалардың тіршілігін анықтайтын негізгі күш екені кеңінен дәлелденген. Көптеген зерттеулерде (экология және биология саласындағы еңбектерде) экологиялық факторларды дұрыс жіктеу табиғаттағы заңдылықтарды түсінудің негізі ретінде қарастырылады. Абиотикалық, биотикалық және антропогендік факторлардың әрқайсысы жеке әсер еткенімен, табиғатта олар кешенді түрде ықпал ететіні көрсетілген.
Ғалымдардың еңбектерінде өсімдіктердің қоршаған ортамен өзара байланысы ерекше орын алады. Өсімдіктер тек ортаға тәуелді емес, сонымен қатар ортаны қалыптастырушы негізгі компонент екені дәлелденген. Мысалы, фотосинтез процесі арқылы атмосфера құрамының тұрақтылығы сақталады, ал өсімдіктер топырақ құрылымын жақсартып, экожүйенің тұрақтылығын қамтамасыз етеді.
Әдеби шолу нәтижелері көрсеткендей, экологиялық факторлардың өзгеруі тірі ағзалардың таралуына, бейімделуіне және санына тікелей әсер етеді. Әсіресе антропогендік факторлардың күшеюі қазіргі таңда экожүйелерге үлкен қауіп төндіруде. Сондықтан көптеген ғылыми еңбектерде табиғатты қорғау, экологиялық тепе-теңдікті сақтау мәселелері басты бағыт ретінде қарастырылады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.Одум Ю. Экология негіздері – Алматы: Ғылым, 2000.
2.Вернадский В.И. Биосфера – Москва: Наука, 1989.
3.Қожахметова К.Ж. Экология және тұрақты даму – Алматы, 2015.
4.Әбдіров А.Ж. Жалпы экология – Алматы: Қазақ университеті, 2012.
5.Сәтімбеков Р. Биология (мектеп оқулығы) – Алматы: Атамұра, 2019.
6.Мұхамеджанов Қ. Экология негіздері – Астана, 2017.
7.Тілеубергенов С. Қоршаған орта және экология – Алматы, 2014.
8.Campbell N.A. Biology – Pearson Education, 2014.