Please enable JavaScript.
Coggle requires JavaScript to display documents.
1-апта Экологиялық факторларды жіктеу және олардың тірі ағзаларға әсерін…
1-апта Экологиялық факторларды жіктеу және олардың тірі ағзаларға әсерін анықтау. Орта факторлары мен өсімдіктердің өзара әсерлесуін зерттеу және оның экологиялық маңызын анықтау.
Экологиялық фактор – тірі ағзалардың тіршілігіне, өсуіне, дамуына және таралуына әсер ететін қоршаған орта жағдайлары.
Негізгі топтары:
-
- Биотикалық факторлар
→ өсімдіктердің бір-біріне әсері
→ жануарлардың әсері
→ микроағзалардың әсері
→ бәсекелестік
→ паразитизм
→ симбиоз
- Антропогендік факторлар
→ орманды кесу
→ ластану
→ жер жырту
→ суару
→ тыңайтқыш қолдану
→ урбандалу.
Факторлардың өсімдікке әсері
Әр өсімдіктің белгілі бір факторға минимум, оптимум және максимум деңгейлері болады
Минимум → фактор жеткіліксіз → өсу баяулайды. Оптимум → өсімдік үшін қолайлы жағдай → өсу жақсы жүреді. Максимум → фактор шамадан тыс → өсімдікке стресс түседі.
-
Жарық аз → фотосинтез төмендейді → өсімдік әлсірейді. Жарық жеткілікті → фотосинтез қарқынды жүреді. Жарық шамадан тыс → қызып кету және су жоғалту қаупі артады.
-
Өсімдік қоршаған ортаға тек бейімделіп қана қоймайды, ортаның өзіне де әсер етеді.
-
→ атмосферадағы CO₂ мөлшерін азайтады → O₂ бөледі → топырақты тамырымен бекітеді → жел эрозиясын азайтады → ылғалдың сақталуына ықпал етеді → жануарларға қорек пен мекен береді.
-
Экология – ағзалар мен қоршаған ортаның байланысын зерттейтін ғылым.
Экологиялық фактор – ағзаға әсер ететін орта жағдайы.
Абиотикалық фактор – өлі табиғат факторы.
Биотикалық фактор – тірі ағзалардың бір-біріне әсері.
Антропогендік фактор – адамның табиғатқа әсері.
Оптимум – ағза үшін ең қолайлы фактор деңгейі.
Минимум – фактордың төменгі шектеуші деңгейі.
Максимум – фактордың жоғарғы шектеуші деңгейі.
Фотосинтез – жарық энергиясы арқылы органикалық заттардың түзілу процесі.
Қышқыл, бейтарап, сілтілі топырақтар. Тұзды топырақтағы өсімдіктердің экологиясы мен галофиттерді сипаттау, салыстыру.
-
-
Қышқыл топырақта кейбір элементтердің уыттылығы артуы мүмкін, ал фосфор сияқты қоректік элементтердің өсімдікке қолжетімділігі өзгеруі мүмкін.
-
-
-
-
-
-
-
-
Тұз мөлшері жоғарылаған кезде топырақ ерітіндісінің осмостық потенциалы төмендейді, сондықтан өсімдік тамырына судың өтуі қиындайды.
-
Галофиттер – тұз мөлшері жоғары топырақта немесе тұзды ортада тіршілік етуге бейімделген өсімдіктер.
-
→ жасушада тұздардың белгілі мөлшерін жинау→ осмостық қысымды арттыру→ суды тиімді сақтау→ шырынды жапырақтардың қалыптасуы→ тұзды жапырақ арқылы немесе арнайы құрылымдармен шығару.
-
сораң, сарсазан, бұйырғын, жыңғылдың кейбір түрлері.
Галофиттерде жасуша шырынының осмостық қысымы жоғары болуы суды тұзды ортадан сіңіруге мүмкіндік беретін бейімделулердің бірі болып табылады.
-
-
Сондықтан бір өсімдік қышқыл топырақта жақсы өссе, екінші түрге бейтарап немесе сілтілі орта қажет болуы мүмкін.
-
-
Өсімдіктер географиясын физиологиялық тұрғыдан қарастырып, топырақты өсімдіктердің таралуына әсер ететін маңызды факторлардың бірі ретінде зерттеді. Оның 1898 жылғы еңбегінде топырақ жеке фактор ретінде қарастырылған.
-
Қышқыл және сілтілі топырақтардың өсімдік минералдық қоректенуіне әсерін жүйелеп зерттеген. Олардың 2000 жылғы шолуында қышқыл және сілтілі ортадағы қоректік элементтердің жетіспеушілігі мен уыттылығы қарастырылған.
-
pH – ортаның қышқылдығы немесе сілтілігін сипаттайтын көрсеткіш.
Қышқыл топырақ – pH көрсеткіші 7-ден төмен топырақ.
Бейтарап топырақ – pH шамамен 7 болатын топырақ.
Сілтілі топырақ – pH көрсеткіші 7-ден жоғары топырақ.
Тұздану – топырақта еритін тұздардың шамадан тыс жиналуы.
Галофит – тұзды ортаға бейімделген өсімдік.
Гликофит – тұздың жоғары концентрациясына төзімсіз немесе әлсіз төзімді өсімдік.
Топырақ ерітіндісі – топырақтағы суда еріген заттардың қоспасы.
Сорлану – топырақта тұздардың жиналу процесі.
Минералдық қоректену – өсімдіктің минералдық элементтерді топырақтан сіңіруі.
Осмостық қысымның экологиялық маңызы, анемофилия, анемохория, жел
эрозиясының ықпалын талдау.
Осмос – жартылай өткізгіш мембрана арқылы судың еріген заттар концентрациясы төмен ортадан концентрациясы жоғары ортаға қарай қозғалысы
Өсімдік үшін: топырақ суы → тамыр түктері → тамыр жасушалары → өткізгіш ұлпалар → жапырақ арқылы су қозғалысының негізінде осмостық процестер маңызды рөл атқарады.
-
-
-
-
-
-
Тұзды топырақта сыртқы ерітіндінің тұз концентрациясы жоғары болғандықтан, өсімдіктің су сіңіруі қиындайды. Сондықтан галофиттерде осмостық бейімделу маңызды.
Анемофилия – өсімдіктердің жел арқылы тозаңдануы.
Желмен тозаңданатын өсімдіктерде:
→ тозаң өте көп түзіледі
→ тозаңы жеңіл әрі құрғақ болады
→ гүлдері көбіне көзге көрінбейді
→ хош иіс пен шырынның маңызы аз
→ аталықтары тозаңды желге оңай шығарады
→ аналық аузы тозаңды ұстауға бейімделеді. Мысалы: бидай, жүгері, қарабидай, қайың, терек, еменнің кейбір түрлері. Ғылыми әдебиетте жабықтұқымдылардың шамамен 10%-ы желмен тозаңданатыны көрсетіледі; анемофилия бірнеше тәуелсіз эволюциялық жолмен қалыптасқан.
-
-
Мысалы:бақбақ → айдаршасы арқылы үйеңкі → қанатты жемісі арқылы терек → түкті тұқымдары арқылы таралады.
-
-
-
-
-
→ топырақтың құнарлы қабатының жоғалуы→ шаңды дауылдар→ ауыл шаруашылығы жерлерінің деградациясы→ құмдардың орын ауыстыруы.
Анри Дютроше — 1826 жыл.Осмос құбылысын өсімдіктер мен жануарлар физиологиясы тұрғысынан зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі. Оның осмосқа қатысты алғашқы зерттеулері 1826 жылы Француз Ғылым академиясына ұсынылған.
Вильгельм Пфеффер — 1877 жыл.Osmotische Untersuchungen еңбегін 1877 жылы жариялап, осмостық су ағыны мен осмостық қысымды тәжірибелік зерттеуге үлкен үлес қосты.
Якобус Генрикус ван 'т Гофф — 1887 жыл.1887 жылы ерітінділердің осмостық қысымын газ заңдарымен байланыстыратын теориялық жұмыстарын жариялады.
R. A. Bagnold — 1941 жыл.Желмен құмның қозғалысын физикалық тұрғыдан зерттеген маңызды ғалым. Оның The Physics of Blown Sand and Desert Dunes еңбегі 1941 жылы жарық көрді және желмен құм тасымалдануын зерттеудің классикалық еңбектерінің бірі болды.
Осмос – судың жартылай өткізгіш мембрана арқылы концентрация айырмасына байланысты қозғалысы.
Осмостық қысым – ерітіндінің суды осмос арқылы тарту қабілетін сипаттайтын қысым.
Тургор – өсімдік жасушасының ішкі қысымынан туындайтын керілу күйі.
Плазмолиз – су жоғалтқан өсімдік жасушасының протопластын жасуша қабырғасынан ажырату процесі.
Анемофилия – жел арқылы тозаңдану.
Анемохория – жел арқылы тұқым немесе жемістің таралуы.
Тозаңдану – тозаңның аталықтан аналық аузына түсуі.
Жел эрозиясы – желдің топырақ бөлшектерін ұшырып әкетуі.
Дефляция – желдің топырақтың ұсақ бөлшектерін алып кету процесі.
Сальтация – жел әсерінен құм бөлшектерінің секірмелі қозғалысы.
Топырақ деградациясы – топырақ қасиеттерінің нашарлауы және құнарлылықтың төмендеуі.
Өсімдіктердің ыстыққа, суыққа төзімділігі.
Жылу жағдайларының әтүрлілігі және жер бетінде өсімдіктердің географиялық бағытта таралуына жылудың әсерін салыстыру
-
Ыстыққа төзімділік
-
→ су булануы күшейеді→ жасушалар сусыздануы мүмкін→ фотосинтез төмендейді→ ақуыздар мен мембраналар зақымдалуы мүмкін.
-
→ жапырақтың кішіреюі→ балауызды қабаттың түзілуі→ устьицалардың реттелуі→ тамыр жүйесінің дамуы→ жылу стрессі ақуыздарының түзілуі.
Суыққа төзімділік
-
-
-
→ жасуша құрамындағы еріген заттардың өзгеруі→ мембраналардың тұрақтануы→ өсімдіктің тыныштық күйіне өтуі→ күздік өсімдіктердің шынығуы.
-
-
Қоңыржай белдеу → температура маусым бойынша өзгереді → жапырақты ормандар, далалық өсімдіктер.
-
-
Ғалымдар
Eugen Warming — 1895 жыл.
Даниялық ботаник Эуген Вармингтің Plantesamfund еңбегі 1895 жылы жарық көрді. Ол өсімдіктер қауымдастықтарын олардың қоршаған орта жағдайларымен байланыстыра зерттеуге үлкен үлес қосты
-
Шимпердің Pflanzengeographie auf physiologischer Grundlage еңбегі 1898 жылы жарияланды. Еңбекте өсімдіктердің таралуына әсер ететін су, жылу, жарық, ауа, топырақ және жануарлар сияқты факторлар жеке қарастырылған.
Қазіргі зерттеулерде өсімдіктердің жылу төзімділігі фотосинтез, тыныс алу, су режимі және мембрана тұрақтылығы сияқты процестермен байланысты қарастырылады.
Температуралық фактор – ағзаның тіршілігіне әсер ететін жылу жағдайы.
Термотөзімділік – жоғары температураға төтеп беру қабілеті.
Суыққа төзімділік – төмен температура жағдайында тіршілік ету қабілеті.
Жылу стрессі – жоғары температура әсерінен өсімдік қызметінің бұзылуы.
Суық стрессі – төмен температураның өсімдікке қолайсыз әсері.
Шынығу – өсімдіктің суыққа төзімділігінің біртіндеп қалыптасуы.
Транспирация – өсімдіктің суды буландыру процесі.
Температуралық минимум – өсімдік тіршілігі жүретін ең төмен температура.
Температуралық оптимум – тіршілік процестері ең тиімді жүретін температура.
Температуралық максимум – тіршілік мүмкін болатын жоғарғы температура шегі.
Өсімдіктердің фотосинтез өнімдерін пайдалануы. Өсімдіктердің жер бетіндегі таралуына жарықтың маңызын талдау. Фотопериодизм (фотокезеңділік)
-
-
Глюкоза→ тыныс алуға жұмсалады→ крахмал түрінде қор ретінде жиналады→ сахарозаға айналады→ целлюлоза түзуге қатысады→ майлар мен басқа органикалық заттардың түзілуіне қатысады.
Крахмал – қор заты.Целлюлоза – жасуша қабырғасының негізгі компоненті.Сахароза – өсімдікте органикалық заттарды тасымалдауға қатысатын қант
-
-
→ фотосинтезіне→ өсуіне→ жапырақтарының қалыптасуына→ гүлдеуіне→ жеміс беруіне→ тұқым түзуіне әсер етеді.
-
-
Көлеңкеге төзімді/көлеңкесүйгіш өсімдіктер→ қырыққұлақтар→ мүктер→ орманның төменгі ярустарындағы көптеген өсімдіктер.
Жердің әр бөлігінде жарық мөлшері әртүрлі болғандықтан, өсімдіктердің таралуы да өзгереді.
-
Қысқа күн өсімдіктері :check:
→ ұзақ қараңғылық қажет
→ темекінің кейбір сорттары
→ күріш
→ сояның кейбір сорттары.
-
-
Ғалымдар. W. W. Garner және H. A. Allard — 1920 жыл. Олар өсімдіктердің өсуі мен көбеюіне күн мен түн ұзақтығының әсерін тәжірибелер арқылы зерттеді. 1920 жылғы еңбектерінде фотопериодтық жауаптарды көрсетті; кейін осы құбылыс photoperiodism — фотопериодизм деп аталды. 
Ян Ингенхауз — 1779 жыл
Жарықтың өсімдіктердің газ алмасуындағы шешуші рөлін тәжірибе арқылы көрсетті
Фотопериодизм – өсімдіктің күн мен түн ұзақтығына реакциясы.
Фотокезеңділік – фотопериодизмнің қазақша баламасы.
Жарықсүйгіш өсімдік – жоғары жарық мөлшерін қажет ететін өсімдік.
Көлеңкесүйгіш өсімдік – төмен жарықта өсуге бейімделген өсімдік.
Қысқа күн өсімдігі – гүлдеуі қысқа күн/ұзақ түн жағдайында жүретін өсімдік.
Ұзақ күн өсімдігі – ұзақ күн жағдайында гүлдеуге бейім өсімдік.
Бейтарап күн өсімдігі – гүлдеуі күн ұзақтығына әлсіз тәуелді өсімдік.
Фотосинтетикалық өнім – фотосинтез нәтижесінде түзілетін органикалық зат.
Крахмал – өсімдіктегі негізгі қорлық көмірсу.
Целлюлоза – өсімдік жасуша қабырғасының негізгі полиса