Please enable JavaScript.
Coggle requires JavaScript to display documents.
1-апта. Экологиялық факторларды жіктеу және олардың тірі ағзаларға әсерін…
- 1-апта. Экологиялық факторларды жіктеу және олардың тірі ағзаларға әсерін анықтау. Орта факторлары мен өсімдіктердің өзара әсерлесуін зерттеу және оның экологиялық маңызын анықтау
- Орта – ағзаны қоршап тұрған және оған тікелей не жанама әсер ететін жағдайлар жиынтығы
- Экологиялық фактор – ағзаның кемінде бір даму кезеңінде оған әсер ететін орта элементі
- Мекен ету ортасы (тіршілік ортасы): су, жер-ауа, топырақ, тірі ағза
- Экологиялық ніша – түрдің орта факторлары диапазонындағы орны және қызметі
- Экологиялық факторлардың жіктелуі
- Абиотикалық факторлар (тірі емес табиғат)
- Климаттық: жарық, температура, жауын-шашын, ауа ылғалдылығы, жел
- Эдафикалық: топырақтың механикалық құрамы, құрылымы, pH, тұздылығы, қоректік элементтер, ауа және су режимі
- Орографиялық: биіктік, беткей экспозициясы, еңіс, жер бедері
- Химиялық: ауа мен судың газ құрамы, тұз құрамы
- Биотикалық факторлар (тірі ағзалардың өзара қатынасы)
- Бәсекелестік: түр ішіндегі және түр аралық (жарық, су, қоректік заттар үшін)
- Симбиоз: микориза, бұршақ тұқымдастардағы түйнек бактериялары (азот байланыстыру), қыналар
- Паразитизм: тоғышар өсімдіктер (арпабас, зарпа), саңырауқұлақ және бактерия қоздырғыштары
- Фитофагия: жануарлардың өсімдікпен қоректенуі, өсімдіктің қорғаныс жауабы (тікенектер, уытты қосылыстар)
- Тозаңдану және тұқым тарату: жәндіктер, құстар, сүтқоректілер
- Аллелопатия: өсімдіктердің бір-біріне химиялық заттар арқылы әсері
- Антропогендік факторлар (адам әрекеті)
- Кері әсер: ормандарды кесу, шамадан тыс жайылым, жаппай жырту, ластану, өрт, ирригациядан кейінгі тұздану
- Оң әсер: қорғалатын аумақтар, Қызыл кітап, орман мелиорациясы, рекультивация
- Жанама әсер: климаттың жылынуы, жаһандық ластану
- Факторлардың әсер ету заңдылықтары
- Әсер ету сипаты: шектеуші фактор, кешенді әсер, факторлардың өзара алмасуы (ішінара)
- Либих заңы (минимум заңы, 1840): өнімді ең тапшы қоректік элемент шектейді
- Блэкман заңы (шектеуші факторлар, 1905): процесс жылдамдығын ең минимал деңгейдегі фактор белгілейді
- Шелфорд заңы (толеранттылық заңы, 1913): түр өсуі әр фактор бойынша минимум, оптимум және максимум аралығында мүмкін
- Эври- және стенобионттар: фактор ауытқуына төзімділік аясы кең және тар түрлер
- Экологиялық валенттілік: түрдің әртүрлі жағдайға бейімделу дәрежесі
- Факторлардың өзара әрекеттесуі
- Жоғары температура – топырақтан булануды күшейтеді – ылғал тапшылығы артады
- Топырақта су аз болса, минералдық элементтердің тамыр арқылы сіңірілуі де төмендейді
- Жарық мол болса, су мен қоректену жеткіліксіз жағдайда фотосинтез өспей қалады
- Сондықтан өсімдік жағдайын бағалағанда факторлардың жеке әсерімен қатар жиынтық әсерін қарастыру қажет
- Далалық бақылау: геоботаникалық сипаттама, жалпы жамылғы, түрлік құрам
- Тәжірибелік: бақылау және сынақ нұсқалары, факторды бір-бірден өзгерту
- Аспаптар: люксметр, термометр, гигрометр, pH-метр, кондуктометр
- Түрлердің таралу шекарасын және бейімделу заңдылықтарын түсіндіреді
- Табиғи ресурстарды тиімді пайдалануға, өсімдік жамылғысын сақтауға және антропогендік әсерді азайтуға негіз болады
- 2-апта. Фотосинтез. Өсімдіктердің фотосинтез өнімдерін пайдалануы. Өсімдіктердің жер бетіндегі таралуына жарықтың маңызын талдау. Фотопериодизм (фотосезгіштік)
- Анықтама: жарық энергиясын органикалық заттардың химиялық байланыс энергиясына айналдыру процесі
- Жалпы теңдеу: 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ (жарық және хлорофилл қатысады)
- Ауыр шығатын оттек судың ыдырауынан (фотолиз) пайда болады
- Атмосфераның оттегі мен биосферадағы энергия ағыны фотосинтезге байланысты
- Орны: жапырақтағы палисад және борпылдақ мезофилл жасушаларының хлоропластары
- Хлоропласт құрылымы: қос мембрана, строма, тилакоидтар, граналар
- Пигменттер: хлорофилл a және b, каротиноидтар (каротин, ксантофилл)
- Хлорофилл негізінен қызыл және көк-күлгін жарықты сіңіреді, жасыл жарықты көбірек шағылыстырады
- Газ алмасу: CO₂ жапырақ устьицалары арқылы кіреді
- Жарық сатысы (тилакоид мембраналары)
- Фотожүйе II және I жарықты сіңіреді, электрондар тасымалдау тізбегімен жүреді
- Су ыдырап, оттек бөлінеді
-
- Қараңғы саты (Кальвин–Бенсон циклі, строма)
- Карбоксилдену: CO₂ РуБисКО ферментінің көмегімен РуБФ-мен байланысады
- Тотықсыздану: АТФ және НАДФ·H көмегімен фосфоглицерин қышқылы триозофосфатқа айналады
- Регенерация: РуБФ қайта қалпына келеді, триозалардан глюкоза, крахмал түзіледі
- Жарық сатысы мен қараңғы сатының байланысы: қараңғы саты жарық сатысының өнімдеріне тәуелді
- C3-өсімдіктер (бидай, күріш, арпа, картоп): CO₂ тікелей Кальвин циклінде байланысады, ыстық пен құрғақшылықта фотореспирациядан шығын көп
- C4-өсімдіктер (жүгері, қант қамысы, сорго): алғашқы байланысу мезофиллде ФЕП-карбоксилаза арқылы, Кранц анатомиясы, жоғары температура мен жарыққа бейім
- CAM-өсімдіктер (кактустар, толстянкалар, ананас): устьицалар түнде ашылып CO₂ жиналады, күндіз жабық болады, су үнемделеді
- Фотосинтез қарқындылығына әсер ететін факторлар
- Жарық: жарық қанығу нүктесі және жарық компенсациялық нүктесі
-
- Температура: ферменттік реакцияларға байланысты оптимум бар
- Су жеткіліктілігі: тапшылықта устьицалар жабылады
- Минералдық қоректену: азот, магний, темір хлорофилл түзілуіне қажет
- Жапырақ жасы мен құрылымы
- Фотосинтез өнімдерін пайдалану
- Тыныс алу: энергия (АТФ) көзі ретінде
- Тасымалдау: сахароза флоэма арқылы өсу және қор жинау орындарына жеткізіледі
- Қор жинау: крахмал (жапырақта, түйнекте, тұқымда), майлар, белоктар
- Құрылымдық материал: целлюлоза, гемицеллюлоза, лигнин – жасуша қабырғасы және биомасса
- Екінші реттік метаболиттер: алкалоидтар, фенолдар, эфир майлары (қорғаныс және сигнал қызметі)
- Өнімділік: жалпы (брутто) және таза (нетто) біріншілік өнім
- Жарықтың экологиялық маңызы
- Жарық – тек энергия көзі емес, дамудың реттеушісі (фотоморфогенез)
- Әсері: жапырақ құрылысы, сабақтың өсуі, гүлдену, тұқымның өнуі, бағдарлану (фототропизм)
- Жарық сапасы: спектр құрамы, қарқындылығы, ұзақтығы
- Жарыққа қатынасына қарай топтар
- Жарықсүйгіш өсімдіктер (гелиофиттер): ашық далада, шөлде; жапырағы шағын, қалың, кутикуласы қалың
- Көлеңкеге төзімді өсімдіктер: жарық жетіспеген жағдайда да, мол жарықта да өсе алады
- Көлеңкесүйгіш өсімдіктер (сциофиттер): орман астында; жапырағы жұқа, ауданы үлкен, хлорофилл көп
- Күн және көлеңке жапырақтары: бір өсімдіктің өзінде де құрылымдық айырмашылық болады
- Ормандағы жарық қабаттылығы: жоғарғы ағаштар қабаты, бұта, шөп, мүк қабаттары
- Жарықтың таралуға әсері: ендік, биіктік, күн ұзақтығы, беткей экспозициясы
- Фотопериодизм (фотосезгіштік)
- Анықтама: өсімдіктің тәулік ішіндегі жарық және қараңғылық ұзақтығының арақатынасына физиологиялық жауабы
- Зерттеу тарихы: Гарнер және Аллард (1920), темекінің «Мэриленд Мамонт» сорты бойынша тәжірибе
- Реттейтін процестер: гүлдену, тұқымның өнуі, түйнек және пияз түзілу, тыныштық кезеңіне өту, жапырақ түсуі
- Фотопериодтық реакция бойынша топтар
- Ұзақ күндік өсімдіктер (бидай, арпа, қарабидай, шпинат): күн ұзақтығы белгілі шектен артқанда гүлдейді
- Қысқа күндік өсімдіктер (күріш, соя, хризантема): ұзақ қараңғы кезең қажет
- Бейтарап өсімдіктер (қызанақ, қияр, күнбағыс): гүлдеуі күн ұзақтығына тәуелсіз
- Кризистік күн ұзақтығы: гүлдеуді іске қосатын шекті мән
- Механизм: жарықты фитохром пигменті қабылдайды (Pr және Pfr формалары арасындағы ауысу), сигнал гүлдеу гендерін белсендіреді
- Экологиялық рөлі: өсімдіктің даму кезеңін маусымға сәйкестендіріп, суық түскенге дейін тұқым беруін қамтамасыз етеді
- Жарық қарқындылығы мен фотопериод өсімдіктердің белгілі аймақта таралуын, маусымдық дамуын және өнімділігін анықтайды
- Сорттарды басқа ендіктерге көшіргенде фотопериодты ескеру қажет
- Фотосинтез бен фотопериодизмді зерттеу орта жағдайына бейімделу механизмдерін түсіндіреді
- 3-апта. Өсімдіктердің ыстыққа, суыққа төзімділігін анықтау. Жылу жағдайларының өзгеруін және жер бетіндегі өсімдіктердің географиялық бағытта таралуына жылудың әсерін салыстыру
- Температура – негізгі абиотикалық фактор
- Әсер ететін процестер: тұқымның өнуі, фотосинтез, тыныс алу, транспирация, ферменттер белсенділігі, өсу және даму
- Кардиналды нүктелер: минимум, оптимум, максимум
- Оптимал температурада физиологиялық процестер ең тиімді жүреді
- Температура әр 10°C көтерілгенде реакция жылдамдығы шамамен екі есе артады (Q10), бірақ белгілі шектен кейін ферменттер бұзыла бастайды
- Өсімдік температурасы ауа температурасынан ерекшеленуі мүмкін (жапырақ пен ауа айырмасы)
- Өсімдіктердің ыстыққа төзімділігі
- Ыстық стрестің зиянды әсері
- Транспирация күшейіп, сусыздану қаупі артады
- Фотосинтез төмендейді, ферменттер мен мембраналар зақымданады
- Тыныс алу мен фотосинтез арасындағы тепе-теңдік бұзылады
- Қорғаныс жауабы: ыстықшокты ақуыздардың (HSP) түзілуі
- Жапырақ бетінің кішіреюі немесе жапырақтың түсіп қалуы
- Қалың кутикула, түктер, балауыз қабаты (күн сәулесін шағылыстырады)
- Жапырақтардың күн сәулесіне бұрышпен орналасуы
- Терең немесе кең таралған тамыр жүйесі
- Устьицалар жұмысын реттеу
- Транспирация арқылы салқындау
-
- Жасуша шырынының концентрациясы жоғары болуы
- Мысалдар: сексеуіл, жусан, жантақ, шөл эфемерлері мен эфемероидтары
- Қазақстандағы шөл және шөлейт өсімдіктерінің жоғары температура мен ылғал тапшылығына бейімделуі
- Өсімдіктердің суыққа төзімділігі
- Суық түрлері: салқындау (қатпайтын төмен температура) және қату
- Әсері: зат алмасу баяулайды, су сіңіру төмендейді
- Қату кезінде: жасушааралық мұз түзіліп, жасушадан су шығады, мембрана зақымданады
- Суыққа төзімді өсімдіктерде
- Мембрана құрамында қанықпаған май қышқылдары көп
- Қант, пролин сияқты қорғаныш заттар жиналады
- Жасуша шырынының концентрациясы артады
- Шыңдалу: суыққа бірте-бірте дайындалу (күзде қысқарған күн және салқындау сигнал болады)
- Тыныштық кезеңі: бүршік пен тұқымның қыстауға дайындығы
- Жарықтың және басқа стрестердің суыққа төзімділікке әсері
- Яровизация: кейбір өсімдіктердің гүлденуі үшін ұзақ суық әсері қажет (күздік бидай)
- Мысалдар: қылқан жапырақты ағаштар, ұзақ өмірлі тундра өсімдіктері, күздік дақылдар
- Температураның маусымдық әсері
- Көктем: температураның артуы тұқымның өнуін және вегетациялық кезеңнің басталуын ынталандырады
- Жаз: белсенді өсу және өнім жинау
- Күз: температураның төмендеуі және қысқа күн жапырақтың сарғаюына, түсуіне, қорек заттардың сақталуына әкеледі
-
- Фенологиялық құбылыстар: гүлдену, жеміс беру, жапырақ түсу мерзімдері температураға тәуелді
- Температураның географиялық таралуға әсері
- Жылу сүйгіш түрлер жылы аймақтарда, суыққа төзімді түрлер қоңыржай және суық белдеулерде кең таралады
- Ендік белдеулер: тундра, тайга, аралас және жалпақ жапырақты орман, дала, шөл, тропиктік орман
- Биіктік белдеулері: тау етегінен биік альпі белдеуіне дейін температура төмендеп, өсімдік жамылғысы өзгереді
- Қазақстан жағдайында: орманды дала, дала, шөлейт, шөл, таулы белдеулер
- Жылу балансы (белсенді температуралар қосындысы) өсімдік түрлерінің таралу шекарасын анықтайды
- Ыстыққа және суыққа төзімділікті анықтау әдістері
- Өсімдікті белгілі температураға белгілі уақытқа қою және зақымдану белгілерін бағалау
- Жасушадан электролит ағып кетуін өлшеу (өткізгіштік бойынша)
- Тіндерді бояумен өңдеп тірі жасушаны бағалау
- Өну, өсу көрсеткіштерін салыстыру
- Төзімділікті зерттеу әртүрлі климатқа бейімделу механизмдерін, таралу шекарасын және маусымдық даму ерекшеліктерін түсіндіреді
- Климаттың өзгеруі кезінде түрлердің таралу шекарасы ауысады, өнімділік пен экожүйе тұрақтылығы өзгереді
- Ауыл шаруашылығында сорттарды таңдау мен егін мерзімін белгілеуге пайдаланылады
- 4-апта. Топырақтың қышқылдығы, сілтілігі және тұзды топырақтағы өсімдіктер экологиясы
- Топырақ – өсімдік үшін су мен қоректік элементтердің негізгі көзі
- pH – топырақ ерітіндісіндегі сутек иондары концентрациясының көрсеткіші
- Топырақ реакциясына байланысты қышқыл, бейтарап және сілтілі топырақтарға бөлінеді
- pH әсер етеді: қоректік элементтердің ерігіштігіне, тамыр арқылы сіңуіне, микроорганизмдер белсенділігіне, топырақ құрылымына
- Көптеген өсімдіктер үшін қоректену ең тиімді pH аралығы шамамен 6–7
- Түзілуі: жауын-шашын мол аймақтар, қылқан жапырақты ормандар, органикалық қышқылдар
- Алюминий мен марганецтің қозғалғыштығы артып, тамырға уытты болуы мүмкін
- Кальций, магний, фосфор қолжетімділігі төмендейді
- Пайдалы бактериялардың белсенділігі азаяды
- Қышқыл ортаға бейім өсімдіктер (ацидофилдер): қаражидек, мүкжидек, қымыздық
-
-
- Көптеген өсімдіктер үшін минералдық қоректену қолайлы
- Микроорганизмдер белсенді, топырақ құнарлы болады
- Түзілуі: құрғақ климат, карбонаттарға бай топырақ
- Темір, мырыш, марганец, фосфор сияқты элементтердің қолжетімділігі төмендейді
- Хлороз (жапырақтың сарғаюы) байқалуы мүмкін
- Тұзды-сілтілі топырақтарда (солонец) құрылым нашар болады
- Кальцефилдер (әктасты сүйетін өсімдіктер) мен кальцефобтар (әктастан қашатын өсімдіктер)
- Тұзды топырақ және өсімдіктер
- Тұзданудың себептері: құрғақ климат, жер асты суларының жақын болуы, дұрыс емес суару (екінші реттік тұздану)
- Топырақ түрлері: сортаң (солончак), сортаң (солонец)
- Осмостық стресс: топырақ ерітіндісінің осмостық потенциалы төмендеп, су сіңіру қиындайды (физиологиялық құрғақшылық)
- Иондық уыттылық: Na⁺ және Cl⁻ артық мөлшері метаболизмге зиян
- Қоректік дисбаланс: K⁺ және Ca²⁺ сіңуі қиындайды
-
- Қоректік емес тұз әсерінен өсу, өнімділік төмендейді, жапырақ күйіп қалады
- Анықтама: жоғары тұздылықты топырақта тіршілік етуге бейімделген өсімдіктер
- Гликофиттер: тұзға төзімсіз, көпшілік өсімдік
- Эугалофиттер (тұз жинақтаушылар): тұзды жасуша вакуольдерінде жинайды, етжеңді жапырақты (солерос, сарсазан)
- Криногалофиттер (тұз бөліп шығарушылар): арнайы тұз бездері арқылы артық тұзды сыртқа шығарады (жыңғыл, кермек)
- Гликогалофиттер (тұзды өткізбейтіндер): тамыр деңгейінде тұздың сіңуін шектейді
- Суккуленттілік: етжеңді жапырақтарда су жинау
- Иондарды вакуольде бөлектеу және жасуша ішінде реттеу
- Са қорғаныс осмолиттер жинау (пролин, глицинбетаин)
- Тұз бездері мен тұз қабыршақтары
- Жапырақ түсіру арқылы тұздан арылу
- Мысалдар: сораң, сарсазан, солерос
- Экологиялық және шаруашылық маңызы
- Топырақ pH деңгейі мен тұздылығы өсімдіктердің минералдық қоректенуін, таралу заңдылықтарын, ортаға бейімделуін түсіндіреді
- Тұздану – ауыл шаруашылығы үшін өзекті мәселе: өнімділікті төмендетеді, жердің экологиялық жағдайын нашарлатады
- Тұзға төзімді дақылдар мен галофиттерді жайылым және мелиорация үшін пайдалану мүмкіндігі
- Қазақстанда Арал маңы және оңтүстік өңірлерде тұздану проблемасы ерекше маңызды
- Топырақты зерттеу әдістері
- pH өлшеу (индикатор, pH-метр)
- Тұздылық: электр өткізгіштік (EC), сулы сығынды талдау
- Индикаторлық өсімдіктер бойынша топырақ жағдайын бағалау
- 5-апта. Осмостық қысымның экологиялық маңызы, анемофилия және анемохория. Жел эрозиясының өсімдіктерге әсері
- Осмостық қысым және су алмасу
- Осмос: судың жартылай өткізгіш мембрана арқылы концентрациясы төмен ерітіндіден жоғарыға қарай өтуі
- Осмостық қысым – өсімдік жасушасындағы су алмасуды реттейтін маңызды көрсеткіш
- Жасуша шырынындағы еріген заттардың (қанттар, органикалық қышқылдар, иондар) концентрациясына байланысты қалыптасады
- Су потенциалы: Ψw = Ψs (осмостық) + Ψp (қысым потенциалы)
- Тургор: жасуша қабырғасына су қысымы, жасуша мен өсімдікті тік ұстайды
- Плазмолиз: жасушаны тұзды немесе қою ерітіндіге салғанда протопласттың қабырғадан бөлінуі, деплазмолиз – кері процесс
- Осмостық қысымның экологиялық рөлі
- Топырақ ерітіндісінің тұздылығы артқан сайын өсімдіктің суды тамыр арқылы сіңіруі қиындайды
- Осмостық реттеу: су тапшылығында жасуша ішіндегі еріген заттарды көбейту арқылы су потенциалын төмендету
- Осмолиттер: пролин, қантты спирттер, глицинбетаин
- Құрғақшылыққа және тұзға төзімді өсімдіктерде жасуша шырынының осмостық қысымы жоғары болады
- Физиологиялық құрғақшылық: суық және тұзды топырақта су бар болса да өсімдік оны пайдалана алмайды
- Су сіңіру жолы: тамыр түктері – кортекс – эндодерма – ксилема
- Сондықтан осмостық қысым өсімдіктердің су тапшылығына және тұзды ортаға бейімделуінде маңызды рөл атқарады
- Анықтама: өсімдіктердің жел арқылы тозаңдануы
- Гүлдері ұсақ, көзге түсе бермейтін, күлтесі болмайды немесе кішкентай
-
- Тозаң көп, кішкентай, жеңіл, құрғақ
- Аталықтардың тозаңқаптары сыртқа шығып тұрады, ұзын жіпшелері
- Аналық аузы үлкен, қауырсынды немесе түкті (тозаңды ұстап қалуға бейім)
- Көбіне гүлдері жапырақ ашылмай тұрып ашылады (қайың, терек, үйеңкі)
- Гүлшоғырлары: сырға, масақ, шашақ
- Мысалдар: бидай, жүгері, қарабидай, қайың, терек
- Пайдасы: жәндіктерге тәуелсіздік, ашық және желді жерлерде тиімді
- Кемшілігі: тозаңның көбі шашылып кетеді, сондықтан оның мөлшері өте көп болады
- Тозаңның аллергия тудыруы мүмкін (поллиноз)
- Анықтама: өсімдік тұқымдары мен жемістерінің жел арқылы таралуы
- Мұндай өсімдіктердің тұқымдары жеңіл, ұсақ немесе арнайы құрылымдарға ие
- Қанатшалы (птерохория): үйеңкі, қайың, қарағаш, қарағай
- Айдаршалы, түкті (погонохория): бақбақ, терек, тал, мақта
- Ұсақ шаңды тұқымдылар: орхидеялар
- Қаңбақ түрі: өсімдік түбірінен үзіліп, домалап тұқым таратады (қаңбақ, далада)
- Бұл құрылымдар олардың ауа ағынымен алыс қашықтыққа таралуына мүмкіндік береді
- Экологиялық маңызы: жаңа мекендерді игеру, түрдің таралу аймағын кеңейту, бәсекелестікті азайту
- Анықтама: желдің топырақтың құнарлы үстіңгі қабатын ұшырып, басқа жерге тасымалдауы (дефляция)
- Тасымалдану түрлері: сүйретілу, секіру (сальтация), ілінуі (суспензия)
- Қолайлы жағдайлар: құрғақ, борпылдақ, жеңіл құрамды топырақ, өсімдік жамылғысының жоқтығы, күшті жел
- Себептері: ормандарды жою, шамадан тыс жайылым, жаппай жырту, тың игеру салдарлары
- Тамыр жүйесі ашылып, зақымданады
- Топырақтағы ылғал мен минералдық қордың сақталуына кері әсер етеді
- Жас көшет тұқымы ұшып немесе құм астында қалады
- Желдің механикалық әсері: жапырақ жыртылуы, бұтақтың бір жаққа қисаюы, бойы аласа формалар
-
- Өсімдік жамылғысы сиреген сайын жел эрозиясының қарқындылығы арта түседі
- Тарихи мысалдар: АҚШ-тағы 1930 жылдардағы «шаңды қаптау», Қазақстандағы тың игеру кезіндегі эрозия
- Жел эрозиясымен күрес және қорғау
- Өсімдіктердің тамырлары топырақты бекітіп, жер бетінде желдің жылдамдығын төмендету арқылы топырақ эрозиясын тежеуге қатысады
- Орман белдеулері мен табиғи өсімдік жамылғысын сақтау – топырақты қорғаудың маңызды экологиялық тәсілдерінің бірі
- Агротехникалық шаралар: топырақты аудармай өңдеу, егістік қалдықтарын қалдыру, жолақтап себу
- Құмды бекіту: сексеуіл, жүзгін сияқты түрлерді егу
- Құрғаған Арал түбін көгалдандыру жұмыстары
- Осмостық қысымды білу өсімдіктердің су тапшылығы мен тұздылыққа төзімділігін түсіндіреді
- Анемофилия мен анемохория өсімдіктердің көбеюі және таралуы стратегияларын көрсетеді
- Жел эрозиясын зерттеу топырақ құнарлылығын және жер ресурстарын қорғау шараларын жоспарлауға қажет
- Өсімдіктердің таралуы мен өнімділігі орта факторларының жиынтық әсеріне байланысты
- Жарық, температура, топырақ реакциясы, тұздылық, су режимі және жел – өсімдік бейімделуінің негізгі бағыттары
- Бейімделу механизмдерін білу табиғатты қорғау, жерді тиімді пайдалану, ауыл шаруашылығы мен мелиорацияда қолданылады
- Антропогендік әсерді азайту және өсімдік жамылғысын сақтау – экожүйе тұрақтылығының басты шарты
- Болашақ зерттеу бағыттары: климат өзгерісіне өсімдіктердің жауабы, тұзға және құрғақшылыққа төзімді сорттар, шөлейттенген жерлерді қалпына келтіру
- Абиотикалық факторлар – орта жағдайларының тірі емес құраушылары
- Биотикалық факторлар – тірі ағзалардың бір-біріне әсері
- Антропогендік факторлар – адам қызметінің табиғатқа әсері
- Шектеуші фактор – ағзаның тіршілігін ең көп шектейтін, минимал не максимал деңгейдегі фактор
- Толеранттылық – ағзаның фактор ауытқуына төзу қабілеті
- Оптимум – фактордың тіршілікке ең қолайлы мәні
- Экологиялық ніша – түрдің экожүйедегі орны мен қызметі
- Эврибионт – фактор ауытқуына кең диапазонда төзетін ағза
- Стенобионт – фактор ауытқуына тар диапазонда ғана төзетін ағза
- Аллелопатия – өсімдіктердің бір-біріне химиялық заттар арқылы әсері
- Симбиоз – екі ағзаның өзара тиімді бірлесіп өмір сүруі
- Микориза – өсімдік тамыры мен саңырауқұлақтың симбиозы
- Фотосинтез – жарық энергиясымен органикалық зат түзу процесі
- Хлорофилл – жарықты сіңіретін жасыл пигмент
- Хлоропласт – фотосинтез жүретін жасуша органоиды
- Тилакоид – хлоропластағы жарық сатысы жүретін мембраналық құрылым
- Строма – хлоропластың қараңғы саты жүретін сұйық бөлігі
- Кальвин циклі – CO₂ байланыстырып көмірсу түзетін реакциялар тізбегі
- РуБисКО – CO₂ байланыстыратын негізгі фермент
- Фотореспирация – жарықта оттектің қатысуымен жүретін, фотосинтез тиімділігін төмендететін процесс
- C3, C4, CAM – фотосинтездің CO₂ байланыстыру жолдары
- Жарық компенсациялық нүкте – фотосинтез бен тыныс алу тең болатын жарық қарқындылығы
- Гелиофит – жарықсүйгіш өсімдік
- Сциофит – көлеңкесүйгіш өсімдік
- Фотопериодизм – ағзаның жарық пен қараңғылық ұзақтығына жауабы
- Фитохром – жарық сигналын қабылдайтын пигмент-ақуыз
- Фотоморфогенез – жарықпен реттелетін даму және пішін түзілуі
- Температуралық оптимум – процестердің ең тиімді жүретін температурасы
- Ыстықшокты ақуыздар – жоғары температурада жасушаны қорғайтын ақуыздар
- Шыңдалу – өсімдіктің суыққа бірте-бірте төзімділік алуы
- Яровизация – гүлдеуге дайындалу үшін суық әсері қажет болу құбылысы
- Кутикула – жапырақ бетін жабатын қорғаныш қабат
- Устьица – газ алмасу мен транспирацияны реттейтін саңылау
- Транспирация – өсімдіктің су буландыруы
- Вегетациялық кезең – өсімдіктің белсенді өсу кезеңі
- Фенология – табиғаттағы маусымдық құбылыстарды зерттейтін ғылым
- Эфемер – қысқа мерзімде өсіп-жетілетін біржылдық өсімдік
- Эфемероид – көпжылдық, қысқа вегетациялы өсімдік
- Топырақ реакциясы (pH) – топырақтың қышқыл-сілті жағдайының көрсеткіші
- Ацидофил – қышқыл топырақты сүйетін өсімдік
- Кальцефил – әктасты топырақты сүйетін өсімдік
- Хлороз – хлорофилл жетіспеуінен жапырақтың сарғаюы
- Сортаң (солончак) – тұзы көп топырақ
- Екінші реттік тұздану – дұрыс емес суарудан топырақтың тұздануы
- Галофит – тұзды топырақта өсуге бейімделген өсімдік
- Гликофит – тұзға төзімсіз өсімдік
- Суккулент – тіндерінде су жинайтын етжеңді өсімдік
- Осмос – судың жартылай өткізгіш мембрана арқылы өтуі
- Осмостық қысым – ерітінді концентрациясына байланысты су қозғалысын анықтайтын көрсеткіш
- Осмостық потенциал – еріген заттардың судың потенциалына әсері
- Су потенциалы – судың қозғалу қабілетін көрсететін шама
- Тургор – жасуша ішіндегі су қысымы
- Плазмолиз – протопласттың жасуша қабырғасынан бөлінуі
- Физиологиялық құрғақшылық – су бар болса да өсімдіктің оны сіңіре алмауы
- Осмолит – жасушада осмостық қысымды реттейтін зат
- Анемофилия – жел арқылы тозаңдану
- Анемохория – тұқымның жел арқылы таралуы
- Дефляция (жел эрозиясы) – желдің топырақты ұшыруы мен тасымалдауы
- Орман белдеуі – егістікті желден қорғау үшін отырғызылған ағаш қатарлары