Please enable JavaScript.
Coggle requires JavaScript to display documents.
ҰРЫҚТЫҢ ДАМУЫН КӨЗБЕН ШОЛЫП БАҚЫЛАУ, Қазақстандағы пренаталдық диагностика…
ҰРЫҚТЫҢ ДАМУЫН КӨЗБЕН ШОЛЫП БАҚЫЛАУ
Ұрықтың дамуын көзбен шолып бақылау – эмбрион мен ұрықтың даму барысында пайда болатын сыртқы морфологиялық өзгерістерді, дене өлшемдерін, қозғалысын және мүшелерінің қалыптасуын визуалды әдістер арқылы бақылау.
Қазіргі медицинада бұл ұғым тек адамның көзбен бақылауын білдірмейді. Оған:
ультрадыбыстық зерттеу (УДЗ);
2D-УДЗ;
3D/4D-УДЗ;
допплерография;
фетальды эхокардиография;
МРТ;
эмбриондардың микроскопиялық және гистологиялық зерттелуі;
цифрлық 3D-реконструкция;
ұрық қозғалысын визуалды тіркеу
сияқты әдістер кіреді.
Яғни «көзбен шолып бақылау» қазіргі эмбриологияда морфологиялық бақылаудан медициналық бейнелеу технологияларына дейін дамыды.
Ұрық дамуын визуалды бақылаудың тарихи негізі
Адам ұрығының дамуын зерттеуде маңызды кезеңдердің бірі – Carnegie эмбриологиялық сатыларының жасалуы.
Осы жүйенің негізін қалаған зерттеушілердің ішінде:
George L. Streeter
Ronan O’Rahilly
Fabiola Müller
ерекше орын алады.
Streeter адам эмбриондарын морфологиялық белгілеріне қарай жүйелеуге үлес қосты. Кейін O’Rahilly бұл жүйені дамытып, Carnegie stages деп аталатын қазіргі жүйенің қалыптасуына үлкен үлес қосты.
Carnegie жүйесінің ерекшелігі
Адам эмбриогенезінің алғашқы 8 аптасы 23 Carnegie сатысына бөлінеді.
Маңыздысы: бұл сатылар тек эмбрионның жасына емес, морфологиялық белгілеріне негізделеді. Сондықтан екі эмбрионның күн бойынша жасы ұқсас болғанымен, олардың морфологиялық сатысы бірдей болмауы мүмкін.
8 аптадан кейін – ұрықтық кезең
8 аптадан кейін негізгі мүшелердің бастамалары қалыптасып, даму көбінесе:
өсу + мүшелердің жетілуі + функционалдық қалыптасу
бағытында жүреді.
Сондықтан осы кезеңде визуалды бақылау үшін УДЗ ерекше маңызды.
I триместр
0–13 апта
Бақыланады:
ұрықтың орналасуы;
ұрық саны;
жүрек қызметі;
эмбрионның ұзындығы;
жүктілік мерзімі;
алғашқы анатомиялық құрылымдар;
мойын аймағы;
кейбір хромосомалық аномалиялардың ультрадыбыстық маркерлері.
Қазақстанның қазіргі клиникалық жүйесінде бірінші триместрдегі скрининг шамамен 11–13 аптада жүргізіледі.
II триместрде визуалды бақылау
14–27 апта
Бұл кезеңде ұрықтың анатомиясын көру мүмкіндігі айтарлықтай артады.
УДЗ кезінде:
бас сүйек;
ми құрылымдары;
омыртқа;
бет;
жүрек;
өкпе аймағы;
асқазан;
ішек;
бүйрек;
қуық;
қолдар;
аяқтар;
плацента;
кіндік бауы
бағаланады.
WHO мәліметі бойынша, 18 аптадан кейін бас, мойын, бет, омыртқа, кеуде, жүрек, құрсақ, құрсақ қабырғасы және аяқ-қолдарды бағалау анағұрлым ақпаратты болады.
III триместрде бақылау
28–40 апта
Бұл кезеңде басты назар:
ұрықтың өсуіне;
дене салмағына;
бас өлшеміне;
іш шеңберіне;
сан сүйегінің ұзындығына;
ұрықтың орналасуына;
плацентаға;
амниотикалық сұйықтыққа;
қан айналымына;
қозғалысына;
жүрек қызметіне
аударылады.
WHO антенаталдық бақылауда 24 аптадан бастап ұрықтың өсуін және жатыр түбі биіктігін бақылауды, ал үшінші триместрде ұрық қозғалысын бақылауды ұсынады.
Ұрықтың қозғалысын көзбен бақылау
Ұрықтың қозғалысы – оның функционалдық дамуын бағалаудың маңызды белгілерінің бірі.
УДЗ арқылы:
қолдың қозғалысы;
аяқтың қозғалысы;
дененің бұрылуы;
жұтыну;
тыныс алу тәрізді қозғалыстар;
кейбір рефлекстік әрекеттер
көрінуі мүмкін.
Ана сезетін ұрық қозғалысының азаюы да клиникалық маңызы бар көрсеткіш. WHO мәліметтерінде ұрық қозғалысын бақылау ұрықтың жағдайын бағалаудың әдістерінің бірі ретінде қарастырылады.
Ұрықтың өсуін сандық бақылау
Қазіргі визуалды бақылаудың маңызды ерекшелігі – сандық биометрия.
УДЗ арқылы негізгі көрсеткіштер өлшенеді:
BPD
Biparietal diameter – бастың екі төбе сүйегі арасындағы диаметрі.
HC
Head circumference – бас шеңбері.
AC
Abdominal circumference – құрсақ шеңбері.
FL
Femur length – сан сүйегінің ұзындығы.
Осы көрсеткіштердің көмегімен ұрықтың шамамен салмағы есептеледі.
Қазақстандағы пренаталдық диагностика
а
Қазақстанда ұрықтың дамуын визуалды бақылау жүйесі соңғы жылдары айтарлықтай дамыды.
Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігі пренаталдық ультрадыбыстық скринингті I, II және III триместрлерде жүргізу жүйесін белгілеген.
Қазақстанда пренаталдық диагностика бойынша маңызды мамандардың бірі:
Құрманғали Жанар Қуанышбайқызы
Ол:
медицина ғылымдарының докторы;
пренаталдық ультрадыбыстық диагностиция бойынша Қазақстанның бас штаттан тыс маманы;
UMC скринингтік зерттеулер бағдарламасының жетекшісі.
ретінде көрсетілген.
Зерттеу
Қазақстанда ұрық дамуын визуалды бақылау мен пренаталдық диагностика саласында:
Жанар Құрманғали
Пренаталдық УДЗ және фетальды медицина бойынша жұмыстар жүргізеді.
Оның әріптестерімен жарияланған шолу мақаласында Қазақстандағы фетальды медицина орталығының 3 жылдық тәжірибесі талданған.
Зерттеуде:
20 911 инвазивті емес пренаталдық диагностика процедурасы және
3 031 инвазивті пренаталдық диагностика процедурасы
жасалғаны көрсетілген.
Бұл – Қазақстандағы пренаталдық диагностиканың тек теориялық емес, үлкен клиникалық деректерге негізделгенін көрсетеді.
Ботакөз Садырбекованың зерттеуі
Қазақстандық зерттеуші Ботакөз Маликқызы Садырбекова ұрықтың орталық жүйке жүйесінің туа біткен даму ақауларын ультрадыбыстық диагностикалауға арналған диссертациялық зерттеу жүргізген.
Ұлттық ғылыми порталдағы мәлімет бойынша, оның:
«Ультразвуковая диагностика врожденных пороков развития центральной нервной системы у плода»
атты жұмысы 2003 жылы қорғалған.
Зерттеу:
ультрадыбыстық диагностика;
ұрық миы;
трансвагинальды эхография;
пренаталдық диагностика;
ОЖЖ даму ақауларына
бағытталған.
Бұл Қазақстандағы ұрықтың даму ерекшеліктерін көзбен/УДЗ арқылы бақылауға арналған ғылыми зерттеулердің нақты мысалы.
Гүлшара Әбілдинова
Қазіргі Қазақстандағы пренаталдық диагностика саласында маңызды тұлғалардың бірі – профессор Гүлшара Жүсіпқызы Әбілдинова.
Қазақстан Денсаулық сақтау министрлігі оны ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің бас генетигі ретінде көрсетеді.
Қазақстанда пренаталдық диагностиция жүйесін жетілдіру бойынша жүргізілген жұмыста:
150 дәрігер халықаралық стандарттарға сәйкес пренаталдық ультрадыбыстық диагностика бойынша сертификатталған.
Бұл кадрлық әлеуеттің сандық көрсеткіші ретінде маңызды.
Негізгі ғылыми мақалалар мен дереккөздер
O’Rahilly R., Müller F. (2010). Developmental stages in human embryos: revised and new measurements.
Discrepancies in Embryonic Staging: Towards a Gold Standard (2023). Carnegie сатыларын қазіргі қайта талдау.
Hadlock F.P. et al. (1991). In utero analysis of fetal growth: a sonographic weight standard.
The accuracy of ultrasound estimation of fetal weight in comparison to birth weight: systematic review.
WHO — Maternal and fetal assessment: ultrasound before 24 weeks.
Қазақстандағы пренаталдық диагностика жетістіктері — Kurmangali J. et al.
Қазақстандағы ұрықтың ОЖЖ туа біткен ақауларын УДЗ арқылы диагностикалау — Б.М. Садырбекова.
Қазақстандағы пренаталдық медицинаны жетілдіру — ҚР Денсаулық сақтау министрлігі.
Қазақстандағы 2026 жылғы пренаталдық скрининг нәтижелері.
Hadlock зерттеулерінің маңызы
Ұрықтың салмағын УДЗ арқылы есептеудің кең қолданылатын модельдерінің бірі – Hadlock формулалары.
Hadlock және әріптестері 1991 жылғы зерттеуінде 392 жүкті әйелдің мәліметтері негізінде ұрық салмағының ультрадыбыстық моделін әзірлеген.
Олардың деректерінде:
10 аптада орташа ұрық салмағы шамамен 35 г;
40 аптада шамамен 3619 г болды.
14–21 апта аралығындағы 1771 ұрықта модель тексеріліп, орташа пайыздық айырмашылық 0,8%, ал абсолюттік пайыздық қателік 3,3% болған.
Бұл – ұрық дамуын тек «көзбен көріп» қана қоймай, математикалық түрде өлшеуге мүмкіндік туғанын көрсететін маңызды кезең.
Қазіргі зерттеулерде қателік бар ма?
УДЗ өте маңызды болғанымен, ұрық салмағын 100% дәл көрсетпейді.
Жүйелі шолуда 7 зерттеу және 11 түрлі формула салыстырылған.
Hadlock A формуласы бойынша біріктірілген нәтижеде:
орташа жүйелік қателік ≈ 0,14%;
кездейсоқ қателіктің SD көрсеткіші ≈ 3,5% болған.
Бірақ зерттеулерде оператордың тәжірибесі, ұрықтың орналасуы және жүктіліктің кеш мерзімінде өлшеу қиындығы қателікке әсер ететіні анықталған.
2D, 3D және 4D УДЗ айырмашылығы
2D УДЗ
Классикалық екіөлшемді кескін.
Негізгі мақсат:
диагностика + өлшеу.
3D УДЗ
Ұрықтың көлемдік кескінін қалыптастырады.
Мысалы:
бет пішіні;
ерін;
мұрын;
аяқ-қол;
кейбір бет ақаулары
көлемдік түрде көрінеді.
4D УДЗ
3D кескінді уақыт бойынша динамикада көрсетеді.
Яғни:
3D + уақыт = 4D.
Сондықтан ұрықтың қозғалысын нақты уақытқа жақын режимде бақылауға болады.
Қазақстандағы 2024 жылғы сандық көрсеткіштер
Қазақстандағы 2026 жылғы қазіргі көрсеткіштер
Қазақстан Денсаулық сақтау министрлігінің 2024 жылғы қорытынды мәліметтері бойынша:
жүкті әйелдердің пренаталдық скринингпен қамтылуы – 90%;
ұрық даму бұзылыстары 7000 жүкті әйелде анықталған;
2000 әйелде өмірмен үйлеспейтін туа біткен даму ақаулары бар баланың туылуының алдын алған жағдайлар көрсетілген.
Бұл деректер визуалды диагностицияның тек ғылыми зерттеу емес, қоғамдық денсаулық сақтау жүйесінің бөлігіне айналғанын көрсетеді.
2026 жылдың бірінші жартыжылдығында Қазақстанда перинаталдық орталықтар базасында 22 «Бір күндік клиника» жұмыс істеген.
Алты айда шамамен:
66 000 жүкті әйел
алғашқы скринингтен өткен.
Сонымен қатар Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметі бойынша, 2026 жылдың бірінші жартысында:
УДЗ кезінде ұрықтың туа біткен даму ақауларын анықтау көрсеткіші +13,8%
артқан.
Ал туа біткен ақаулармен және хромосомалық бұзылыстармен дүниеге келген балалар саны:
25,6%-ға төмендеген.
Бұл жерде маңызды ғылыми ескерту бар: бұл екі көрсеткіштің өзгеруін тек УДЗ-дің әсерінен болды деп автоматты түрде айтуға болмайды. Оған скринингпен қамту, мамандардың біліктілігі, генетикалық тесттер және медициналық көмектің басқа компоненттері де ықпал етуі мүмкін.