Please enable JavaScript.
Coggle requires JavaScript to display documents.
ОРТА ФАКТОРЛАРЫНА ОРГАНИЗМДЕРДІҢ БЕЙІМДЕЛУІ, ҚОРЕКТІК ТІЗБЕКТЕР ЖӘНЕ…
-
-
-
ӨНДІРУШІЛЕР, ТҰТЫНУШЫЛАР, ЫДЫРАТУШЫЛАР
1. ӨндірушілерӨндірушілер органикалық заттарды өздері түзетін автотрофты ағзалар. Олар фотосинтез арқылы күн энергиясын химиялық энергияға айналдырады және экожүйедегі қоректік тізбектің алғашқы буыны болып саналады.Мысалы: бидай, шөп, ағаштар, балдырлар және кейбір бактериялар.
2.Өндірушілердің маңызы
Өндірушілер экожүйеге қорек пен энергияның негізгі көзін береді. Олар көмірқышқыл газын сіңіріп, оттек бөледі және басқа ағзалардың тіршілігіне қажетті органикалық заттарды түзеді.Мысалы: ормандағы ағаштар оттек бөліп, жануарларға қорек және тіршілік ортасын береді.
3. ТұтынушыларТұтынушылар дайын органикалық заттармен қоректенетін гетеротрофты ағзалар. Олар қоректенуіне қарай бірінші, екінші және жоғары реттік тұтынушыларға бөлінеді.Мысалы: қоян, сиыр, шегіртке өсімдіктермен қоректенеді, ал қасқыр мен бүркіт басқа жануарларды қорек етеді.
4. Тұтынушылардың маңызыТұтынушылар қоректену арқылы энергия мен органикалық заттардың бір трофикалық деңгейден екіншісіне берілуін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар табиғаттағы ағзалар санының реттелуіне қатысады.Мысалы: қасқырдың бұғымен қоректенуі бұғы санының шамадан тыс көбеюін тежейді.
5. ЫдыратушыларЫдыратушылар өлі ағзалар мен органикалық қалдықтарды қарапайым заттарға дейін ыдыратады. Олар минералдық заттарды топыраққа қайтарып, зат айналымының үздіксіз жүруін қамтамасыз етеді.Мысалы: түскен жапырақтарды бактериялар мен саңырауқұлақтар ыдыратып, топыраққа минералдық заттардың қайтуына ықпал етеді.
6. Өзара байланысыӨндірушілер органикалық зат түзеді, тұтынушылар оны қорек ретінде пайдаланады, ал ыдыратушылар өлі қалдықтарды ыдыратып, минералдық заттарды табиғатқа қайтарады. Осы үш топтың байланысы экожүйенің тұрақты жұмыс істеуін қамтамасыз етеді.Мысалы: шөппен қоян қоректенеді, қоянды түлкі жейді, ал өлген ағзалардың қалдықтарын бактериялар мен саңырауқұлақтар ыдыратады.
- Қоштаева С.К. «Экология және тұрақты даму». Қарағанды: АҚНҰР, 2019.
Экологиялық факторлар, экожүйелер, организмдердің қоршаған ортамен байланысы және тұрақты даму мәселелері қарастырылады.
- Бейсенова Ә.С., Шілдебаев Ж.Б., Саутбаева Г.З. «Экология». Алматы: Ғылым, 2001.
Экожүйелердің құрылымы, организмдердің өзара байланысы, қоректік тізбектер және зат айналымы туралы мәліметтер берілген.
- Оспанова Г.С., Бозшатаева Г.Т. «Экология». Алматы: Экономика, 2002.
Экожүйелердегі өндірушілер, тұтынушылар мен ыдыратушылардың қызметі және олардың табиғаттағы маңызы түсіндіріледі.
- Әбдіманапов Б. «Экология негіздері». Алматы: Қазақ университеті, 2010.
Тірі ағзалардың қоршаған ортамен байланысы, экожүйелердің ұйымдасуы және табиғи зат айналымдары қарастырылады.
- Сапарова А.С. «Жалпы экология». Алматы: Қазақ университеті, 2013.
Қоректік байланыстар, трофикалық деңгейлер, энергия ағыны және экожүйедегі ағзалардың өзара әрекеттесуі сипатталады.
- Әлімжанова Б. «Экология және тұрақты даму». Алматы: Қазақ университеті, 2012.
Экожүйелердің тұрақтылығы, биологиялық байланыстар, заттардың табиғаттағы айналымы және ағзалардың экожүйедегі рөлі туралы мәліметтер қамтылған.
-
-