Please enable JavaScript.

Coggle requires JavaScript to display documents.

Y HỌC HẠT NHÂN - TỔNG QUAN VÀ KỸ THUẬT - Coggle Diagram

- - - - Nhấn mạnh cấu trúc giải phẫu và hình thái
      - Nguồn phát tia ngoài cơ thể (chiếu ngoài)
    - - Nhấn mạnh chức năng, chuyển hóa và đặc điểm phân tử
      - Nguồn phát tia từ trong cơ thể bệnh nhân (chiếu trong)
  - - - Ứng dụng: CĐHA thông thường (X-quang, DSA, CT scan)
    - - Ứng dụng xạ trị: Máy gia tốc LINAC, CyberKnife, Gamma Knife, nguồn Cobalt-60, xạ trị áp sát
      - Ứng dụng chẩn đoán YHHN: SPECT, PET
    - - Ứng dụng: Điều trị bằng thuốc phóng xạ (đường uống, tiêm tĩnh mạch/động mạch, cấy hạt phóng xạ áp sát)
- - - - Bản chất: Hạt photon (sóng điện từ năng lượng cao), không mang điện
      - Đặc tính: Khả năng đâm xuyên rất mạnh, quãng đường đi xa trong mô
      - Ứng dụng: Ghi hình chẩn đoán từ bên ngoài
    - - Bản chất: Hạt β- (electron từ nhân) và β+ (positron)
      - Đặc tính: Quãng chạy trong mô rất ngắn (vài mm)
      - Ứng dụng: β- dùng nhiều nhất trong điều trị nhắm trúng đích (tiêu diệt tế bào u)
    - - Bản chất: Hạt nhân Heli-4 (2 proton + 2 neutron), kích thước lớn
      - Đặc tính: Đâm xuyên yếu nhất (bị cản bởi tờ giấy), quãng chạy cực ngắn (< 1 mm / vài µm), khả năng ion hóa mạnh nhất
      - Ứng dụng: Điều trị nhắm trúng đích cấp độ tế bào/phân tử
  - - - Chất mang (Carrier/Tracer): Định hướng di chuyển tập trung chọn lọc vào mô/cơ quan đích
      - Đồng vị phóng xạ: Phát tín hiệu chẩn đoán hoặc phát tia tiêu diệt tế bào bệnh
    - - Giai đoạn chẩn đoán: Gắn đồng vị phát bức xạ chẩn đoán (ví dụ Ga-68) định vị tổn thương
      - Giai đoạn điều trị: Thay bằng đồng vị phát bức xạ điều trị (ví dụ Lu-177) tiêu diệt tế bào u
      - Ví dụ điển hình: Ga-68 PSMA (chẩn đoán PET/CT) và Lu-177 PSMA (điều trị) trong ung thư tuyến tiền liệt
  - - - Bản chất: Kết cấu kín, chắc chắn, chất phóng xạ không rò rỉ ra môi trường
      - Nguy cơ: Chỉ gây chiếu ngoài
      - Ví dụ: Máy X-quang, CT, LINAC, Cobalt-60, Gamma Knife
    - - Bản chất: Chất phóng xạ dạng tự do (dung dịch, khí, viên nang hở), phát tán được
      - Nguy cơ: Chiếu trong cho bệnh nhân, dây bẩn phóng xạ cho nhân viên y tế
      - Ứng dụng: Nguồn chủ đạo dùng hàng ngày trong khoa YHHN
- - - - A: Số khối (tổng số nucleon)
      - Z: Số proton (số hiệu nguyên tử)
      - N: Số neutron (A = Z + N)
    - - Cùng số proton (Z), khác số neutron (N) => Số khối (A) khác nhau
    - - Hạt nhân không bền vững, tự phát phân rã phát bức xạ ion hóa để chuyển về trạng thái bền
  - - - Cơ chế: Chiết tách đồng vị con ngắn ngày từ đồng vị mẹ dài ngày tại chỗ hàng ngày
      - Máy phát Mo-99/Tc-99m: Dùng thời hạn 2 tuần (14-15 ngày)
      - Máy phát Ge-68/Ga-68: Tuổi thọ phân rã lên tới 9 tháng
    - - Cơ chế: Bắn phá neutron tạo đồng vị thừa neutron
      - Ví dụ: Lò Đà Lạt sản xuất I-131
    - - Cơ chế: Gia tốc hạt mang điện tốc độ cao bắn phá bia tạo đồng vị thiếu neutron phát positron
      - Ví dụ: Production F-18, C-11, N-13, O-15
  - - - Thời gian bán rã (T1/2): 6 giờ
      - Bức xạ: Tia Gamma (γ) đơn photon
      - Năng lượng Gamma đặc trưng: 140 keV
      - Sản xuất: Chiết tách hàng ngày từ Generator Mo-99/Tc-99m
    - - Thời gian bán rã (T1/2): 8 ngày
      - Bức xạ: Phát đồng thời Beta (β-) và Gamma (γ)
      - Năng lượng Gamma: 364 keV
      - Vai trò β-: Điều trị (quãng chạy ngắn vài mm phá hủy mô đích)
      - Vai trò γ: Chẩn đoán (đâm xuyên mạnh dựng ảnh)
      - Sản xuất: Lò phản ứng hạt nhân (Đà Lạt)
    - - Thời gian bán rã (T1/2): 110 phút (xấp xỉ 2 giờ)
      - Bức xạ: Positron (β+)
      - Hiện tượng hủy cặp (Annihilation): Positron (β+) gặp Electron (β-) => Biến mất khối lượng => Tạo 2 photon gamma 511 keV bay ngược chiều 180°
      - Sản xuất: Máy gia tốc vòng (Cyclotron)
    - - Thời gian bán rã (T1/2): 68 phút
      - Bức xạ: Positron (β+) (hủy cặp tạo photon 511 keV)
      - Sản xuất: Generator Ge-68/Ga-68
    - - Bức xạ: Tia Beta (β-)
      - Ứng dụng: Gắn hạt vi cầu điều trị ung thư gan (HCC)
    - - Ứng dụng: Sm-153 EDTMP điều trị giảm đau di căn xương
    - - Bức xạ: Tia Beta (β-)
      - Ứng dụng: Điều trị nhắm trúng đích u thần kinh nội tiết (Lu-177 Dotatate), ung thư tuyến tiền liệt (Lu-177 PSMA)
- - - - Chiết đồng vị con (như Tc-99m) từ Generator
      - Bơm vào lọ Kit chứa chất mang
      - Lắc đều, ủ ấm/đun sôi tùy phản ứng
    - - Áp dụng cho thuốc PET chu kỳ ngắn (như F-18 FDG)
      - Tổng hợp tự động trong tủ Hotcell che chắn chì dày
      - Bắt buộc kiểm tra chất lượng (độ tinh khiết hóa lý, vô trùng) trước khi tiêm
    - - I-131 dạng dung dịch uống hoặc viên nang không cần gắn kết chất mang
- - - - Ống chuẩn trực (Collimator): Lọc, định hướng photon gamma đi thẳng vuông góc
      - Tinh thể nhấp nháy (Scintillator): Hấp thụ gamma, chuyển thành chớp ánh sáng
        
        Mô hình SPECT: Tinh thể NaI(Tl) (hấu nước)
        
        Mô hình PET: Tinh thể mật độ cao BGO, LSO, GSO, LYSO (không hấu nước, thời gian chết ngắn)
      - Ống nhân quang điện (Photomultiplier Tube - PMT): Nhân quang electron thành xung điện áp khuếch đại (10^5 đến 10^8 lần)
    - - Chuyển trực tiếp photon gamma thành tín hiệu điện tử
      - Không cần tinh thể NaI trung gian và ống PMT
      - Tăng độ phân giải, thu gọn kích thước, cho phép xạ hình nhanh/giảm liều
    - - Thay thế ống PMT bằng Photodiode / SiPM (Silicon Photomultiplier) để tránh nhiễu từ trường
  - - - Hình ảnh 2 chiều, nhược điểm chồng lấp cấu trúc
      - Dùng cho xạ hình xương toàn thân, xạ hình giáp toàn thân, xạ hình động
    - - Thu nhận photon gamma đơn lẻ
      - Đầu dò quay quanh bệnh nhân, tái tạo khối ảnh 3D loại bỏ chồng lấp
    - - Tích hợp SPECT và CT scan
      - Vai trò CT: Hiệu chỉnh suy giảm (Attenuation Correction) và Định vị giải phẫu chính xác
    - - Ghi nhận cặp photon gamma đối hướng 511 keV do hiện tượng hủy cặp theo cơ chế trùng phùng (coincidence)
      - Lưu ý nhịp thở: Bệnh nhân hít thở nhẹ nhàng trong khi quét PET (10-15 phút) và CT
    - - Ưu điểm: Liều bức xạ cực thấp (không có tia X từ CT), độ tương phản mô mềm xuất sắc (Não, Tủy xương, Gan)
      - Nhược điểm: Thời gian chụp kéo dài, bệnh nhân phải nằm yên lâu
- - - - Cơ chế: Vận chuyển qua GLUT-1, bị bẫy trong tế bào dưới dạng FDG-6-phosphate
      - Chuẩn bị bệnh nhân: Nhịn ăn, đường huyết trước tiêm ≤ 150 mg/dL, liều chuẩn 0,14 mCi/kg
      - Chỉ định Ung bướu: Phân giai đoạn, đánh giá đáp ứng điều trị, phát hiện tái phát/di căn, tìm U nguyên phát chưa rõ nguồn gốc, định vị sinh thiết
      - Chỉ định khác: Sa sút trí tuệ, ổ động kinh, cơ tim sống còn
      - Dương tính giả: Vùng viêm, nhiễm trùng, tổn thương mới phẫu thuật/hóa/xạ trị
- - - - Tc-99m DTPA (thận động): 0,9 mSv
      - Tc-99m MAA (phổi): 1,0 mSv
      - Tc-99m DMSA (vỏ thận): 1,2 mSv
      - Tc-99m Pertechnetate (giáp): 2,4 mSv
      - Tc-99m MDP (xương): 3,2 mSv
      - Tc-99m MIBI (cận giáp): 3,4 mSv
      - Tc-99m MIBI (cơ tim): 4,7 mSv
      - Tc-99m HMPAO (não): 5,2 mSv
      - F-18 FDG (PET): 7,0 mSv
  - - - Công chúng: < 1 mSv/năm
      - Nhân viên bức xạ: < 20 mSv/năm (trung bình 5 năm liên tục, không năm nào > 50 mSv/năm)
    - - Thủy tinh thể mắt: < 20 mSv/năm
      - Tay, chân, da: < 500 mSv/năm
    - - Thời gian: Tối thiểu hóa thời gian tiếp xúc
      - Khoảng cách: Tối đa hóa khoảng cách (giảm theo bình phương khoảng cách)
      - Che chắn: Sử dụng vật che chắn (áo chì, kính chì, gạch chì, tủ hotcell)