Please enable JavaScript.
Coggle requires JavaScript to display documents.
sacrum i profanum - Coggle Diagram
sacrum i profanum
Sacrum
Przestrzeń święta — miejsce oddzielone od świata zwykłego, budzące lęk i szacunek. W "Dziadach" cz. II obrzęd dziadów odbywa się w kaplicy, na granicy świata żywych i umarłych — sama przestrzeń ma charakter sakralny.
Czas święty — liturgiczny, cykliczny, odróżniony od czasu codziennego. Noc dziadów (2 listopada) to czas, gdy zaciera się granica między światami.
Przedmiot i słowo święte — modlitwa, zaklęcie, formuła religijna. W "Dziadach" Guślarz posługuje się formułami zaklinającymi ("Ciemno wszędzie, głucho wszędzie..."), które mają moc sprawczą.
Bóg i transcendencja jako punkt odniesienia — w Wielkiej Improwizacji Konrad zwraca się bezpośrednio do Boga, rzucając mu wyzwanie ("Ja i mój naród to jedno! Nazywam się Milijon...").
Profanum
Codzienność, cielesność, doczesność — świat pozbawiony wymiaru transcendentnego, rządzony pieniądzem, obyczajem, biologią. W "Lalce" Prusa Warszawa to świat interesu, plotki i próżności — salony, sklep Wokulskiego, giełda.
Degradacja wzniosłości — w "Ferdydurke" Gombrowicza wszystko, co powinno być poważne (szkoła, dojrzałość, forma), zostaje sprowadzone do groteski i infantylizmu.
Ciało i instynkt — profanum jako sfera popędu, głodu, seksu — motyw częsty w prozie XX-wieczną (np. naturalistyczne fragmenty "Ludzi bezdomnych" Żeromskiego, opisy nędzy i choroby).
przenikanie
Profanacja sacrum — gdy świętość zostaje naruszona lub sprowadzona do rytuału pustego w środku. W "Weselu" Wyspiańskiego obrzędowość (wesele, chochoł) miesza się z pustką duchową gości — forma religijna/ludowa zostaje, ale traci sens.
Sakralizacja profanum — codzienność nabiera znaczenia świętego. W "Panu Tadeuszu" opis polowania czy grzybobrania ma niemal liturgiczny rytm i powagę — zwykłe czynności szlacheckie zostają podniesione do rangi obrzędu narodowego.
Ironia jako narzędzie przenikania — narrator zestawia patos i banał w jednym zdaniu, obnażając fałsz jednej ze stron (typowe u Gombrowicza i w satyrze oświeceniowej, np. Krasickiego).
funkcje
Wartościowanie świata przedstawionego — sacrum wyznacza to, co ważne i trwałe, profanum — to, co przemijające i płytkie; zestawienie pozwala ocenić bohaterów i epokę.
Krytyka społeczna — pokazanie profanacji sacrum bywa oskarżeniem obyczajów (Wyspiański krytykujący pozorną religijność i patriotyzm chłopsko-inteligencki w "Weselu").
Budowanie napięcia egzystencjalnego — bohater rozdarty między światem świętym a świeckim (Konrad w "Dziadach" — buntownik wobec Boga, ale i człowiek szukający sensu).
teksty
Biblia — locus classicus sacrum: Bóg, przymierze, prawo, cud — punkt odniesienia dla całej późniejszej literatury polskiej.
Dziady cz. II i III (Mickiewicz) — obrzęd ludowy jako most między światem żywych i zmarłych; Wielka Improwizacja jako bezpośrednia konfrontacja człowieka z Bogiem.
Lalka (Prus) — wątek Geista i idei lotu balonem ma wymiar niemal metafizyczny, kontrastujący z przyziemnością reszty powieści.
teksty
Ferdydurke (Gombrowicz) — świat szkoły, formy i konwenansu ukazany jako groteskowa, pusta gra pozorów, bez żadnego pierwiastka świętości.
Lalka (Prus) — warszawski światek mieszczańsko-arystokratyczny: intrygi, plotki, kult pieniądza i pozycji społecznej (np. salon Łęckich).
Wesele (Wyspiański) — profanacja obrzędu weselnego: goście tańczą do chochoła, rytuał trwa, ale duchowo jest pusty — to obraz narodowego marazmu.