Please enable JavaScript.
Coggle requires JavaScript to display documents.
Năng lực phán đoán & ra quyết định - Coggle Diagram
Năng lực phán đoán & ra quyết định
Phần 1: Nền tảng:
Phán đoán là chất lượng của quyết định khi mà thông tin còn thiếu, là kết hợp giữa: thông minh, kinh nghiệm và trực giác
VUCA — Volatility (biến động), Uncertainty (bất định), Complexity (phức tạp), Ambiguity (mơ hồ)
->>> BANI — Brittle (mong manh), Anxious (lo âu), Non-linear (phi tuyến tính), Incomprehensible (khó hiểu)
Năng lực phán đoán
+ Nhận thức (perception): điều gì thật sự quan trọng
+ Lập luận (reasoning): kết nối thông tin đó -> hệ quả
+ Dũng khí (courage): dám đưa ra qđịnh và hđộng hay k
10 mô hình tư duy cốt lõi
Nguyên lý gốc (First Principles)- bản chất của vấn đề là gì?"
Hiệu ứng bậc hai (Second-order effects): hỏi tiếp sau đó
Đảo ngược (Inversion) nghĩ cách thất bại —> tránh
Vòng tròn năng lực (Circle of Competence). Biết rõ mình hiểu gì — và không hiểu gì.
Chi phí cơ hội (Opportunity Cost) Mỗi lần bạn chọn một phương án, bạn đang từ bỏ phương án khác.
Biên an toàn (Margin of Safety) Luôn chuẩn bị cho khả năng bạn sai.→ Đừng lập kế hoạch chỉ đúng khi mọi thứ hoàn hảo.
Bản đồ ≠ thực địa (Map vs. Territory)Mô hình, báo cáo, kế hoạch chỉ là phiên bản đơn giản hóa của thực tế.
Vòng phản hồi (Feedback Loops)Hiểu hệ thống đang tự khuếch đại hay tự điều chỉnh.Vòng dương (reinforcing): càng chạy càng mạnh (ví dụ: viral → càng viral) Vòng âm (balancing): giữ hệ thống ổn định (ví dụ: tăng giá → giảm cầu)
Nguyên tắc Pareto (80/20)Một số ít yếu tố tạo ra phần lớn kết quả.→ Tập trung vào "20% quan trọng nhất".
• 10. Tư duy xác suất (Probabilistic Thinking) hãy nghĩ theo xác suất.→ Giúp bạn ra quyết định trong điều kiện không hoàn hảo.
Phần 2: Bẫy nhận thức
Thiên kiến xác nhận (confirmation bias) — Bạn có xu hướng tìm kiếm và tin tưởng những thông tin ủng hộ điều mình đã nghĩ, bỏ qua các ý kiến khác
Bẫy chi phí chìm (sunk cost fallacy) — "Đã đầu tư quá nhiều rồi, không thể dừng lại được." Bạn tiếp tục đổ thêm nguồn lực vào một quyết định kém hiệu quả, chỉ vì không muốn chấp nhận mình đã sai.
Hiệu ứng mỏ neo (anchoring) — Con số hoặc thông tin đầu tiên bạn nghe sẽ vô tình trở thành "mốc tham chiếu", dù nó có thể rất ngẫu nhiên. Điều này ảnh hưởng mạnh đến việc đàm phán, định giá và dự báo.
Thiên kiến sẵn có (availability bias) — Bạn đánh giá mức độ phổ biến của một việc dựa trên việc nó dễ nhớ đến mức nào. Những sự kiện gần đây, gây sốc hoặc giàu cảm xúc thường bị "phóng đại" trong suy nghĩ.
Tự tin thái quá (overconfidence) — Bạn tin rằng mình hiểu rõ và dự đoán đúng hơn thực tế.
Tư duy bầy đàn (groupthink) — mn chọn ý kiến đó thì mình cũng chọn ý kiến đó, Kết quả là cả đội ngũ đồng thuận trên một quyết định kém mà không ai thực sự kiểm tra lại.
• 7. Thiên kiến nhìn lại (hindsight bias) — Khi đã biết kết quả, bạn cảm thấy "điều này rõ ràng ngay từ đầu". Điều này khiến bạn không học được gì từ sai lầm, vì bạn đang viết lại quá khứ một cách vô thức theo hướng mình đã "đoán đúng".
Phần 3: Khung ra quyết định
Khung Cynefin: không phải mọi vấn đề đều giải quyết giống nhau. phân thành 4 loại: đơn giản, phức hợp, phức tạp và hỗn loạn. -> nhưng làm sao để nhận diện ra các vấn đề này?
Nếu rất rõ → đơn giản -> giải quyết bằng best practice
Nếu có thể tìm ra bằng phân tích → phức hợp -> chuyên gia, dữ liệu
Nếu chỉ hiểu được sau khi thử → phức tạp -> thử
Nếu mọi thứ rối loạn, chưa kịp hiểu → hỗn loạn -> hành động ngay để ổn định tình hình sau đó mới hiểu chuyện gì đang xảy ra.
Khung quyết định có thể đảo ngược và không thể đảo ngược
có thể: dễ dàng sửa, thay đổi hướng đi, cp thấp, cv đơn giản
không thể: vd tuyển ng chủ chốt, đầu tư lớn -> chi phí cao, khó sửa chữa
Khung pre-mortem
tư duy ngược, hỏi rủi ro có thể xảy ra là gì? nếu 12 tháng sau 1 dự án thất bại thì các nguyên nhân là gì?
Khung 10-10-10
giúp cân bằng giữa cảm xúc ngắn hạn và hệ quả dài hạn của quyết định.
trả lời câu hỏi: “mình cảm thấy thế nào sau: 10 phút (cảm xúc tức thời), 10 tháng (tác động thực tế), 10 năm (giá trị dài hạn/ sự hối tiếc có thể xảy ra)?
Khung gía trị kỳ vọng (Expected Value
EV = xác suất thành công nhân với lợi ích, trừ đi xác suất thất bại nhân với thiệt hại.
Phần 4: Ra quyết định dưới áp lực
khi chịu áp lực thời gian và căng thẳng, não rơi vào 3 bẫy
Tầm nhìn đường hầm (tunnel vision) Càng căng thẳng → phạm vi chú ý càng hẹp
Phản xạ theo thói quen — bạn lặp lại cách xử lý đã từng hiệu quả trước đây, dù bối cảnh hiện tại có thể hoàn toàn khác.
Cảm xúc bị nhầm thành dữ liệu: tự tin là qđ của mình là đúng
Khoảng dừng chiến thuật
Micro-checklist gồm
Chuyện gì đang thực sự xảy ra? (không phải tôi đang cảm thấy gì)
Có ít nhất 2 phương án nào? (không mắc kẹt trong một lựa chọn duy nhất)
Nếu sai, phương án nào ít gây hối tiếc hơn?
• ⁃ Tín hiệu nào sẽ cho tôi biết cần đổi hướng?
Phần 5: Phán đoán & ra quyết định trong kỷ nguyên AI
giá tri
hành động
lòng tin