Please enable JavaScript.
Coggle requires JavaScript to display documents.
Gemini_Generated_Image_w8tzdiw8tzdiw8tz, Örneklerle İnceleyelim, DİKKAT …
ÜNLÜ DÜŞMESİ
Ek alırken veya birleşirken orta hecedeki dar ünlüsünü kaybetmesi olayıdır.
Ünlü düşmesi gerçekleşen bir kelimeyi ek almasına rağmen düşürmeden yazmak (örneğin "şehire" demek) bir yazım yanlışıdır.
Alın + ı > Alnı
Şehir + e > Şehre
ÜNLÜ DARALMASI
Türkçede geniş ünlüyle (a, e) biten bir fiile "-yor" eki getirildiğinde, bu geniş ünlülerin daralarak "ı, i, u, ü" seslerine dönüşmesidir
.
Temel Kural: Fiil kök veya gövdesindeki son ses "a" veya "e" ise, şimdiki zaman eki olan "-yor" geldiğinde bu sesler daralır.
Özel Durumlar (Y İstisnası): Bazı kelimelerde "-yor" eki olmasa da "y" kaynaştırma harfi daralmaya sebep olur:
De - y - ecek > Diyecek
Ye - y - ecek > Yiyecek
Başla + yor > Başlıyor
Oyna + yor > Oynuyor
ÜNSÜZ YUMUŞAMASI
Türkçede sert ünsüzle (p, ç, t, k) biten bir kelimeye ünlü ile başlayan bir ek geldiğinde, sondaki sert ünsüzün yumuşayarak b, c, d, g/ğ seslerine dönüşmesidir.
Temel Kural: Peçete (P, Ç, T, K)
Bir kelimenin sonunda bu sert ünsüzler varsa ve yanına ünlü ile başlayan bir ek gelirse dönüşüm şu şekilde gerçekleşir:
p harfi b olur.
ç harfi c olur.
t harfi d olur.
k harfi g veya ğ olur.
ÜNSÜZ TÜREMESİ
Türkçede genellikle Arapça kökenli olan ve aslında sonunda çift ünsüz bulunan kelimelerin, ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında veya yardımcı bir fiille birleştiklerinde bu ünsüzün tekrar ortaya çıkması olayıdır.
Temel Kural: Tek heceli bazı kelimeler ünlü ile başlayan bir ek aldığında veya "etmek, olmak" gibi yardımcı eylemlerle birleştiğinde sondaki ünsüz ikizleşir.
Örnekler
Af + etmek > Affetmek (f harfi türedi)
His + etmek > Hissetmek (s harfi türedi)
Red + etmek > Reddetmek (d harfi türedi)
Zan + ı> Zannı (n harfi türedi)
Hak + ı > Hakkı (k harfi türedi)
ÜNSÜZ BENZEŞMESİ
Türkçede sert ünsüzle biten bir kelimenin yanına yumuşak bir ünsüzle başlayan ek geldiğinde, ekteki ünsüzün de sertleşmesi olayıdır.
Temel Kural: Fıstıkçı Şahap
Bir kelime f, s, t, k, ç, ş, h, p (Fıstıkçı Şahap) ünsüzlerinden biriyle bitiyorsa ve yanına c, d, g yumuşak ünsüzleriyle başlayan bir ek gelirse, bu ekler şu şekilde sertleşir:
d harfi t olur.
c harfi ç olur.
Yardımcı ses (diğer adıyla kaynaştırma harfleri), Türkçede "iki ünlü yan yana gelemez" kuralı gereği, ünlüyle biten bir kelimeye ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde araya giren harflerdir
.
Kaynaştırma Harfleri (Y, Ş, S, N)
Y Harfi: En sık kullanılan yardımcı sestir.
Örnek: Araba + a > Arabaya
Örnek: Kedi + i > Kediyi
Ş Harfi: Genellikle üleştirme (paylaştırma) sayı sayılarında karşımıza çıkar.
Örnek: İki + er > İkişer
Örnek: Altı + ar > Altışar
S Harfi: Genellikle iyelik (aitlik) eklerinden önce gelir.
Örnek: Kapı + ı > Kapısı
Örnek: Elma + ı > Elması
N Harfi: Belirtme veya tamlama durumlarında kullanılır.
Örnek: O + u > Onu
Örnek: Pencere + in > Pencerenin
https://www.youtube.com/watch?v=OH6gExRwCHY&t=41s
https://www.youtube.com/watch?v=DWTxSZkyRJs
https://www.youtube.com/watch?v=2Pair_8-_JQ
Örneklerle İnceleyelim
Sabah + dan > Sabahtan
Simit + ci > Simitçi
Kitap + cı > Kitapçı (p sert, c yumuşak; c harfi ç'ye dönüştü)
Sınıf + da > Sınıfta (f sert, d yumuşak; d harfi t'ye dönüştü)
DİKKAT :warning:
Yazım Yanlışı: Benzeşme kuralına uyulmaması (örneğin "kitapcı" yazılması) bir yazım yanlışıdır.
Rakamlarda da Geçerlidir: Sayıların okunuşu sert ünsüzle bitiyorsa benzeşme kuralı uygulanır.
Doğru: 1923'te (Üç-te)
Yanlış: 1923'de
İstisnalar ve Dikkat Edilmesi Gerekenler
Özel İsimler: Özel isimlerde söyleyişte yumuşama olsa da yazarken yumuşama yapılmaz (Örn: Zonguldak'a).
Tek Heceli Kelimeler: Çoğu tek heceli kelimede yumuşama olmaz (Örn: Süt -> Sütü, Top -> Topu).
Yabancı Kelimeler: Bazı yabancı kökenli kelimelerde yumuşama görülmez (Örn: Hukuk -> Hukuku).
Önemli Notlar
Yazım Yanlışı: Türemesi gereken bir kelimeyi tek ünsüzle yazmak (örneğin "afetmek") yazım yanlışıdır.
Karıştırmayın: "Sessiz", "yollu" gibi kelimelerde iki ünsüz yan yana gelse de bunlar türeme değildir; biri kökte diğeri ekte olan harflerdir. Türemede harf sonradan, "yoktan" var olur.
Örnek Cümleler ve Kelimeler
Kitap + ı > Kitabı kütüphaneye teslim ettim.
Kazak + ı > Arkadaşımın kazağı çok güzeldi.
Bardak + ı > Elindeki bardağı masaya koydu.
Ekmek + i > Dün akşam ekmeği böldüm.
Kapak + ını > Okuduğum kitabın kapağını beğendim.
