Please enable JavaScript.
Coggle requires JavaScript to display documents.
Ғаламдық жылыну себептері, салдары
және шешу жолдары, Пайдаланылған…
Ғаламдық жылыну себептері, салдары
және шешу жолдары
Ғаламдық жылыну (global warming) — Жердің орташа температурасының ұзақ мерзімді жоғарылауы. Бұл құбылыс негізінен адам әрекетінен атмосферада парниктік газдардың (көмірқышқыл газы, метан, азот тотығы) шамадан тыс жиналуымен байланысты. Intergovernmental Panel on Climate Change 2021 жылғы баяндамасында адамзаттың климат жүйесіне әсері «сөзсіз» екені дәлелденді. Индустрияға дейінгі кезеңмен салыстырғанда Жер температурасы шамамен 1,1–1,3°C-қа көтерілді.
-
Ғаламдық жылыну туралы алғашқы ғылыми негізді 1896 жылы швед ғалымы Svante Arrhenius қалады. Ол атмосферадағы CO₂ мөлшері екі есе артса, Жер температурасы бірнеше градусқа көтерілетінін есептеді. Бұл парниктік эффект теориясының алғашқы моделі болды.
1957 жылы Roger Revelle мен Hans Suess адамзаттың атмосфера құрамын өзгертіп жатқанын ескертті. 1960 жылдан бастап Charles David Keeling атмосферадағы CO₂ концентрациясын үздіксіз өлшеп, әйгілі Keeling Curve графигін жасады. 1960 жылы CO₂ мөлшері 315 ppm болса, бүгінде 420 ppm-нен асты.
1988 жылы James Hansen АҚШ Конгресінде жаһандық жылынудың нақты жүріп жатқанын мәлімдеді. Сол жылы Intergovernmental Panel on Climate Change құрылып, климаттық өзгерістерді халықаралық деңгейде бағалау басталды.
-
-
Көмір, мұнай және табиғи газды энергетика, өндіріс және көлікте пайдалану атмосфераға көмірқышқыл газының орасан көлемде бөлінуіне әкеледі. Энергетикалық сектор қазіргі уақытта жаһандық парниктік газдардың шамамен 75%-ын шығарады.
-
XVIII ғасырдың соңында басталған өнеркәсіптік революция атмосфералық ластанудың негізгі бастауы болды. Бу машиналары, фабрикалар және кейінгі технологиялық прогресс көмірді жаппай қолдануға алып келді.
-
Ормандар көміртекті табиғи сіңіруші болып табылады. БҰҰ мәліметтері бойынша, жыл сайын шамамен 10 миллион гектар орман жойылады. Бұл көмірқышқыл газын сіңіру мүмкіндігін азайтады.
-
Мал шаруашылығы метан бөлудің негізгі көздерінің бірі. Метанның жылуды ұстап қалу қабілеті CO₂-ден 25 есе жоғары. Сонымен қатар тыңайтқыштар азот тотығының бөлінуін күшейтеді.
-
Қалалардың ұлғаюы, автокөліктер санының көбеюі, авиация және ауыр өнеркәсіп қосымша шығарындыларды арттырады.
-
-
Температураның көтерілуі мұздықтардың еруіне алып келеді. Greenland мен Antarctica мұз қабаттарының еруі теңіз деңгейінің көтерілуін жылдамдатуда. NASA деректеріне сәйкес, 1900 жылдан бері теңіз деңгейі шамамен 20–25 см көтерілді.
-
2023–2025 жылдары Еуропа, Азия және Солтүстік Америкада рекордтық ыстық толқындары тіркелді.
-
Көптеген жануарлар түрлері жойылу қаупіне ұшырауда. Polar bears, coral reefs және Arctic species климат өзгерісінен қатты зардап шегуде.
-
-
-
-
-
-
-
-
Жаһандық температура өсімін 1,5–2°C аралығында шектеу мақсаты қойылды.
-
IPCC модельдері бойынша, егер шығарындылар қысқартылмаса, XXI ғасыр соңына дейін температура 2,5–4,5°C-қа дейін өсуі мүмкін. Бұл:
-
-
-
-
Пайдаланылған әдебиеттер
- Әлибекова А.А. Экология және тұрақты даму. – Алматы: Қазақ университеті, 2021.
- Сәтімбеков Р. Жалпы экология негіздері. – Алматы: Эверо, 2020.
- Израэль Ю.А. Экология и контроль состояния природной среды. – Москва: Гидрометеоиздат, 2019.
- Кокорин А.О. Изменение климата: обзор пятого оценочного доклада МГЭИК. – Москва: WWF России, 2021.
- Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). Climate Change 2023: Synthesis Report. Geneva: IPCC, 2023.
Қорытынды
Ғаламдық жылыну — ғылыми дәлелденген, адамзат әрекетінен туындаған күрделі жаһандық мәселе. Joseph Fourier, John Tyndall, Svante Arrhenius, Charles Keeling және James Hansen еңбектері климат ғылымының дамуына зор үлес қосты. Қазіргі таңда бұл мәселені шешу халықаралық ынтымақтастықты, ғылыми инновацияларды және тұрақты даму стратегияларын талап етеді. Уақытылы әрекет ету арқылы ғана болашақ ұрпаққа қолайлы экологиялық орта сақтап қалуға болады.