Please enable JavaScript.
Coggle requires JavaScript to display documents.
H7 - Omgeving/ervaring en intelligentie - Coggle Diagram
H7 - Omgeving/ervaring en intelligentie
Methodologische uitdagingen
Actief model (Thurstone): Organisme - Stimulus - Respons >< klassiek S-O-R model
Reactiebereik
Reactiebereiken van genen en omg beinvloeden elkaar --> we weten geen van beide exact
Omg bep of trek tot uiting komt en hoe sterk (= hoe zal persoon functioneren binnen genetische bereik)
Bv. Intelligentie, Alhzeimer, alcoholisme,...
Design: extreme condities = onvoldoende
Want: extremen zijn zeldzaam --> verschil met norm verklaart weinig vd variabiliteit id populatie (bv 0-1-2 benen en voortbewegen)
Distale (genetische) en proximale (omg) oorzaken
Raine (2002): zoeken van stimulatie: IQ test op 3 en 11j, 12IQ-punten meer + betere schoolres; 63% genetisch bepaald
Slechte prox omstandigheden kunnen sterke distale aanleg grotendeels neutraliseren + goede porx omstandigheden kunnen beperkte dist aanleg gedeeltelijk compenseren
= samenhang genen en omg bij oa SES, intellectueel engagement (beide factoren verklaren verschil, bv uitdagende omgeving: krijgen en zoeken) --> SES en IQ: r=.30-.40)
Collineariteit
= omgevingskenmerken hangen onderling samen (naast samenhang met genen)
FB-loops mog
Exp ond en stat bijdrage afzonderlijk meten = onmogelijk
Alleen stat controle mog
Intelligentie: kinderen erven naast genen ook de omgeving die de ouders creeeren
Passieve G-O relatie / Reactieve G-O relatie / Actieve G-O relatie (opzoeken v omg door kind)
Ervaringen id fysische wereld :mens:
Causaliteit: gezondheid bepaalt intelligentie, MAAR omgekeerd effect kan ook! (gezondheidscampagnes cogn uitdagend) --> Colleniariteit
Directe hersentrauma's
Plotse achteruitgang IQ, afhv welk gebied
NIET altijd IQ aangetast! bv schade hippocampus (anterograde amnesie) --> maar toch groot effect op dag leven!
IQ-testen testen niet voll begrip intelligentie
Hersenschudding: Gf en WG + verhoogde kans Parkinson
Prenatale en babygezondheid :baby:
Bayley's schaal en IQ: r=0
Habituatie baby's en IQ: r=0.32-0.59
Woordenschat 3j en IQ: r=0.5-0.7
Geboortegewicht en IQ: +0.3-0.5 IQ-punten/100g boven de 2.5kg
Collineariteit IQ moeder
Groepsniveau (NIET indiv niv)
-1SD voor prematuren (vnl Gf)
Oorz geboortegewicht: leeftijd moeder (25-35)
Lood id lucht
Stijging loodgehalte (beenderen): ontginnen erts - loodvergiftiging
Needleman: ond via melktanden --> IQ en impulsief G = corr, effect 6-7 IQ-punten (ctrl distale effecten, SES en IQ ouders)
Collineariteitsprobl, maar toch causaliteit aantoonbaar (2 stadjes: 4% variabiliteit IQ verklaard door lood)
Niet-lineair effect (laagste conc, grootste effect)
Vnl effect populatieniveau en niet-Westerse sml
Vnl effect uiteinden (pop): 50/50 (laag/hoog) --> 100/25
Voeding :carrot:
Tijdelijke ondervoeding gn effect op g (hongerwinter NL)
Chronische ondervoeding en IQ: wel groot corr verband (multicollinearitieit! met bv onderwijskwal, pol milieu etc) --> vnl aandacht, WG en school
Kritische momenten ondervoeding (hongerwinter NL): neen voor IQ, wel voor diabetes
Guatemala: proteïnesuppl grootste effect icm scholing
Geen verschil bij goed doorvoede populaties
Alcohol :wine_glass:
schade frontale lob (Gf, VR, WG) + limbisch systeem --> Korsakoff's
Soc drinken: neg corr met g (Gf) - MAAR collineariteit en FB!
Ervaringen id sociale wereld :silhouettes:
Adoptie
Adoptie pos effect op IQ (Skodak en Skeels)
Maar ook regressie nr gemiddelde
Minnesota TRAS:
Daling IQ tgv nieuwe testversie
Zwarte adoptiekinderen IQ 100 en zwarte biol kinderen IQ 85 = omgevingseffect
Zwarte biol kinderen hoger dan zwarte adoptie >< witte biol kinderen scoren even hoog als witte adoptie
Kinderen uit zelfde gezin: biol vs adoptie = 1 SD verschil
Verwachte IQ kind hoger bij hoogopgeleide adoptieouders en lager bij laagopgeleide adoptieouders
Complementariteit adoptiestudies tss genen en omg effect
Opvoeding
Hoe cogn stimulerend is thuisomg?
Corr met HOME-scale en IQ = GEEN evidentie omgevings-effect! (genen ouders niet voor gecontroleerd)
Gemiddeld is autoritaire opvoedingsstijl minder goed voor IQ. MAAR Kwetsbare omg: meer baat bij structuur en autoritaire opvoedingsstijl (beschermende functie)
SES
SES en IQ: r=0.3-0.4 (=15 IQ-punten laagste vs hoogste!)
Wat is de causaliteit?
Weight of evidence: intelligentie grotere voorspeller v SES dan omgekeerd
SES = te breed begrip
= Inkomen + opleiding + werkstatus
Hoe onderzoeken?
Adoptiestudies
Studies met soc interventies
Multivariate analyses spec niet-genetische factoren
Verschil IQ zoon - vader --> intelligentere zoon leidt tot hogere SES
Exp Warschau: corr SES en Raven = bijna 1 (SES = job en opleiding ouders) --> sterk effect ouderkenm op IQ kinderen
Familiegrootte :family:
Familiegrootte en IQ: r = -0.15 tot -0.20
NLSY: 1-1.5 IQ-punten = zeer klein verschil, niet opm op indiv niveau, beetje op pop niv
Weinig evidentie geboortevolgorde-effect
Overcrowding = omgevingseffect
Moeilijk vast te stellen: Meetproblemen, meta-uitvindingen (alfabetisme), gn omvattende theorie, grote collineariteit
Interventiestudies :star:
ABCDerian project: effect IQ daalt met leeftijd, blijft aanw (te beperkt) + MAAR ook pos effect op oa acad prest en G probl
MA Protzko: effecten doven voll uit na stop interventies! = fading out effect
Verklaring: unidirectioneel-reactief model (we passen ons aan aan onze omg)
Geen kritische periode!
MA: Duur effect afhv duur en intensiteit interventie - tot 9 IQ-punten na 5j
Ervaring,
scholing
en intelligentie :school:
Detterman denkoefening: slechts 10% prestaties door school/lk kenm en 90% door lln-kenm (oa intelligentie)
Stecher (2018): groot project verbetering prestaties via kwal LK onsuccesvol
MAAR zelfs zonder effect op g, scholing zinvol --> beter w door training
Studie Ritchie - Schotse mensen 11j en 70j
IQ voorspelt jaren onderwijs (r=0.42)
1 alg g-factor
Geen rechtstreeks effect van scholing op g (70j)
Beste fit model: IQ 11j direct effect op g 70j en aantal jaren onderwijs + onderwijs enkel effect op subtesten IQ, geen direct effect op g 70j.
Kritiek: spec effecten niet interpreteerb door error-covarianties in model :red_cross:
Heranalyse enkel IQ-test: jaren onderwijs verklaart 1% extra bovenop IQ 11j (voor de g 70j)
IQ 11j voorspelt 45% variabiliteit g 70j
MA: IQ meten pre- en post scholing (middelbaar) --> zelfde IQ en zwaardere richting = 1-5 IQ-punten hogere score
Hegelund (2020): 22 IQ-punten verschil IQ 12j en langste opleiding: verklaring verschil?
7% door opleiding alleen
46% door IQ alleen
Waarom groot verschil IQ-punten en %? Binnen subgroepen grote variantie + nog geen uitdovings-effect (zoals in Schotse studie op 70j)
Stijging IQ ifv aantal jaren opleiding
Alle niveaus verschil
Grootste effect voor laagste IQ op 12j
