Please enable JavaScript.
Coggle requires JavaScript to display documents.
Фразеологизмдердің этнолингвистикалық сипаттары, Түсінік пен мәні, Дәлел…
Фразеологизмдердің этнолингвистикалық сипаттары
— бұл тілдік бірліктердегі (біздің жағдайда фразеологизмдердегі) халықтың мәдениеті, тарихы, салт-дәстүрі, дүниетанымы мен тұрмыс-тіршілігінің көрініс табуы. Фразеологизмдер жай ғана сөз тіркестері емес, олар —
«ұлттық код»
. Олардың астарында халықтың ғасырлар бойы жинақтаған тәжірибесі жатады.
Зерттеулер
Бұл еңбекте ғалым фразеологизмдерді жай ғана сөз тіркесі емес, халықтың
дүниетанымын, салт-дәстүрін және менталитетін
сақтап тұрған тілдік қазына ретінде қарастырады
Фразеологизмдердің этнолингвистикалық сипатын дәлелдеу үшін қазақ тіл білімінің негізін салушылардың бірі, академик
Әбдуали Қайдардың
еңбектері ең мықты дәлел болып табылады.
Нақты еңбек:
Әбдуали Қайдар, «Тіл — этностың рухани болмысы» (немесе «Қазақ тілінің этнолингвистикалық сөздігі»).
Ғылыми тұжырым
: Ә. Қайдар фразеологизмдерді «халықтың мәдени жады» деп атайды. Оның пікірінше, тілдегі тұрақты тіркестер арқылы сол ұлттың өткен тарихын, тұрмыс-салтын және қоршаған ортаға деген көзқарасын қайта қалпына келтіруге болады.
«Төрт түлік малға қатысты тіркестер»:
Қазақ халқының негізгі күнкөрісі мал шаруашылығы болғандықтан, «мал-жаның аман ба?» деген сұрақтың өзі этнолингвистикалық тұрғыдан «жағдайың қалай?» деген мағынаны білдіретін терең этномәдени код.
«Салт-дәстүр айнасы»
: Мәселен, «енші бөлу», «ашамайға мінгізу» сияқты тіркестер тікелей қазақтың тұрмыстық заңдылықтары мен әдет-ғұрпынан туындаған.
«Тіл — этностың тек қатынас құралы емес, ол — сол халықтың бүкіл болмысының, рухани мәдениетінің жиынтығы». — Әбдуали Қайдар
АДАМ СИРАҚ
Аты адам,заты айуан, адам кейіпті,екі аяқты дүниеқоңыз,хайуан деген сықылды балағаттау мағынасында айтылады
Көзіме көрінбе, дүниеқор, адам сирақ М.Әуезов
123 бет
БАСЫ-КӨЗІНЕ ҚАРАМАДЫ
Айырып жатпады,парқын айырғысы келмеді,есептеп жатпады 136 бет
ДЕМІНЕ НАН ПІСТ
І Өр көкіректік істеді, мақтанып ісіп-кепті,ешкімді менсінбеді,жетісіп шалқып отырды 148 бет
ҚАРА ТАБАН
Көне,еңбегңн сатып күн көрген жарлы кедей 328 бет
ОЙ ЖЕЛКЕ
Жал түсі биік,желкесі ойқы,Шоқпардай кекілі бар,қамыс құлақ 412 бет
ІШ ТАСТАДЫ
Төлдің мезгілсіз өлі тууы туралы айтылады 455
ТҰҒЫРДАН ҰШТЫ
О дүниеге кетті деген мағынада Ақ сұңқар тұғырдан ұшты, Кәусардың суын ішті 584 бет
САРЫ ТІС
Көпті көрген жер орталы жасқа келген адам мағынасында 520 бет
КӘДІК ҚЫЛДЫ
Күмәнданды,хауіп ойлады Парсы сөзі
Мақтанамын кісімсіп
Ойлауға сөзім сенімді
Көрсеттім деймін,ымдаймын
Кәдік қылар жерімді
244 бет
ЖЕТЕСІ ЖАМАН
Тегі нашар,тексіз, ақыл-парасаты төмен,ұшып шыққан ұясы жаман.
ЖЕТЕ-араб сөзі, арғы ата-баба мағынасында
Жетең жаман болмаса
Жете жарлы болмассың Мақал
202 бет
Түсінік пен мәні
Дәлел ретіндегі мысалдар (Ә. Қайдар зерттеуінен):