Please enable JavaScript.
Coggle requires JavaScript to display documents.
Популяция санының өзгеруі.Тірі ағзалардың өзара қарым-қатынас түрлері…
Популяция санының өзгеруі.Тірі ағзалардың өзара қарым-қатынас түрлері.Қоршаған орта жағдайларының өзгерістеріне ағзалардың бейімделуі.
Популяция – белгілі бір аймақта тіршілік ететін, бір түрге жататын дарақтардың жиынтығы. Табиғатта популяция саны үнемі өзгеріп отырады. Бұл өзгерістер туылым, өлім, миграция (қоныс аудару) және қоршаған орта жағдайларына байланысты болады. Егер популяцияда туылған дарақтар саны өлім санынан көп болса, онда популяция саны өседі. Ал өлім саны көп болса, популяция саны азаяды.
Популяция санының өзгеруіне табиғи факторлар үлкен әсер етеді. Мысалы, азықтың жеткіліктілігі, климаттың өзгеруі, жыртқыштардың көбеюі немесе аурулардың таралуы популяцияның азаюына немесе көбеюіне ықпал етеді. Кейбір жағдайларда популяция саны белгілі бір кезеңде күрт өсіп, кейін қайта төмендейді. Мұндай құбылыс табиғаттағы тепе-теңдікті сақтауға көмектеседі.
Табиғатта барлық тірі ағзалар бір-бірімен белгілі бір байланыста өмір сүреді. Бұл байланыстар экологиялық қарым-қатынастар деп аталады.
Ең жиі кездесетін қарым-қатынастардың бірі – бәсекелестік. Бұл жағдайда ағзалар бірдей ресурс үшін күреседі, мысалы, азық, су немесе тіршілік ету орны.
Жыртқыштық – бір ағза екінші ағзаны қорек ретінде пайдаланатын байланыс. Мысалы, қасқыр мен қоян арасындағы байланыс.
Паразитизм – бір ағза екінші ағзаның денесінде немесе ішінде өмір сүріп, соның есебінен қоректенеді. Мұндай ағзалар паразиттер деп аталады.
Мутуализм – екі ағзаға да пайдалы қарым-қатынас. Мысалы, гүлдер мен жәндіктер арасындағы байланыс: жәндіктер гүлдің тозаңын тасымалдайды, ал гүлден нектар алады.
Комменсализм – бір ағза пайда көреді, ал екінші ағзаға зиян да, пайда да болмайды.
Тірі ағзалар қоршаған орта жағдайлары өзгерген кезде өмір сүру үшін түрлі бейімделулер қалыптастырады. Бұл құбылыс бейімделу (адаптация) деп аталады.
Бейімделу бірнеше түрге бөлінеді. Морфологиялық бейімделу – ағзаның сыртқы құрылысының өзгеруі. Мысалы, шөлдегі өсімдіктердің жапырағының тікенекке айналуы судың булануын азайтады.
Физиологиялық бейімделу – ағзаның ішкі қызметтерінің өзгеруі. Мысалы, кейбір жануарлардың қысқы ұйқыға кетуі.
Мінез-құлықтық бейімделу – ағзалардың тіршілік ету әрекеттерінің өзгеруі. Мысалы, құстардың жылы жаққа қоныс аударуы.
Осындай бейімделулер тірі ағзалардың табиғаттағы әртүрлі жағдайларда өмір сүруіне мүмкіндік береді және олардың түр ретінде сақталуына көмектеседі.
Бейімделу дегеніміз – тірі ағзалардың қоршаған орта жағдайларына үйренуі және сол ортада өмір сүруге икемделуі. Табиғатта барлық жануарлар мен өсімдіктер бірдей жағдайда өмір сүрмейді. Біреуі суық жерде, біреуі ыстық шөлде, ал енді біреуі суда немесе орманда тіршілік етеді. Осындай әртүрлі ортада өмір сүру үшін ағзалар белгілі бір қасиеттерді дамытады. Бұл қасиеттер бір күнде пайда болмайды, олар ұзақ уақыт бойы біртіндеп қалыптасады.
Ғалымдар бұл процесті эволюция деп атайды. Эволюция кезінде табиғатта бір заңдылық жүреді. Ол – табиғи сұрыпталу. Табиғи сұрыпталу дегеніміз – қоршаған ортаға жақсы бейімделген ағзалардың тірі қалып, ал бейімделе алмағандарының жойылып кетуі.
Мысалы, қысы өте суық аймақта өмір сүретін жануарларды алайық. Сол жерде жүні қалың жануарлар суыққа төтеп бере алады. Ал жүні жұқа жануарларға өмір сүру қиын болады. Сондықтан уақыт өте келе сол аймақта жүні қалың жануарлар көбейіп, ал басқа түрлері азаяды. Осылайша табиғатта тек ортаға жақсы бейімделген дарақтар сақталып қалады.
Тағы бір мысал – шөл даладағы өсімдіктер. Шөлде су өте аз болады. Сол себепті кейбір өсімдіктердің жапырақтары кішкентай немесе тікенекке айналған. Бұл судың булануын азайтады. Кейбір өсімдіктердің тамыры өте тереңге кетеді, сол арқылы жер астындағы суды алады. Бұл да – бейімделудің мысалы.
Жануарларда да көптеген бейімделулер кездеседі. Кейбір жануарлардың дене түсі қоршаған ортаға ұқсас болады. Мысалы, шөп арасында өмір сүретін жәндіктердің түсі жасыл болып келеді. Бұл оларды жауларынан қорғауға көмектеседі. Мұны қорғаныш рең деп атайды.
Сонымен қатар кейбір жануарлар қыс келгенде қысқы ұйқыға кетеді. Бұл да бейімделудің бір түрі. Себебі қыста азық аз болады, ал ұйқы кезінде жануарлар энергияны аз жұмсайды.
Осылайша ұзақ уақыт бойы табиғи сұрыпталу жүріп, әрбір түрдің өзіне тән ерекшеліктері қалыптасады. Сол ерекшеліктердің арқасында ағзалар қоршаған ортада өмір сүріп, ұрпақ қалдырады. Сондықтан бейімделу – тірі ағзалардың сақталып қалуына көмектесетін өте маңызды құбылыс.
Қорытындылай келе, табиғаттағы барлық тірі ағзалар бір-бірімен тығыз байланыста өмір сүреді. Әрбір түр белгілі бір ортада тіршілік етеді және сол орта жағдайларына бейімделеді. Популяция саны туылу, өлім, қорек мөлшері, климат және басқа да экологиялық факторларға байланысты үнемі өзгеріп отырады.
Тірі ағзалар арасында әртүрлі қарым-қатынастар болады: бәсекелестік, жыртқыштық, паразитизм, мутуализм сияқты байланыстар табиғаттағы тепе-теңдікті сақтауға көмектеседі. Сонымен қатар қоршаған орта жағдайлары өзгерген кезде ағзалар әртүрлі бейімделулер арқылы өмір сүруге икемделеді.
Сондықтан популяция санының өзгеруі, ағзалардың өзара байланысы және олардың ортаға бейімделуі табиғаттағы экожүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ететін маңызды құбылыстар болып табылады. Бұл заңдылықтарды түсіну табиғатты қорғауға, биоалуантүрлілікті сақтауға және қоршаған ортаға жауапкершілікпен қарауға үйретеді.
-
-
-
-
• Қоршаған ортаға бейімделу ерекшеліктерін түсіндіріп айта алды – 3 балл (күрделі және түсіндіру қабілеті)