Please enable JavaScript.

Coggle requires JavaScript to display documents.

Ағзалардың көбеюі, дамуы : - Coggle Diagram

- - - - Адамның ұрықтық дамуы немесе жүктілік, яғни әйелдің ағзасында өтетін физиологиялық процесс, ол баланың тууымен аяқталады, қалыпты ағымында орташа 280 тәулік (10 ай) жалғасады. Жүктіліктің 9-аптасынан бастап туғанға дейінгі даму кезеңі медициналық терминологияда фетальды деп аталады,ал құрсақта дамып келе жатқан организм ұрықты (fetus) деп атайды.
        
        Зиянды әдеттердің болуы жүктілікке теріс әсер етуі мүмкін. Ананың темекі шегу мерзімі мен салмағы бойынша шала туған балалардың туу қаупін арттырады. Алкоголь ішу балалардың физикалық және психикалық дамуының тежелуіне, олардың бет пен аяқ-қолдың ақаулары, жүрек ақаулары болуына байланысты.
        
        Ұрықтың туылуы салдарынан 28 апта өткенге дейін жүктілікті тоқтату аборт немесе уақтылы босану ретінде жіктелуі мүмкін. КСРО-да 16-дан 28 аптаға дейінгі мерзімде жүктіліктің тоқтауы, егер ұрық емдеу мекемесінен анасы шыққан сәтке дейін тірі болса, уақытында туылмады деп есептелді. Басқа жағдайлар (16 аптаға дейін туылған, ұрықтың шығу сәтіне дейін қайтыс болуы) Жасанды және өздігінен жүретін түсік тастарға жатқызылды, соңғылары да түсік тастармен аталады.
        
        Түсік тастаудың себептері:
        
        жұқпалы аурулар, жіті (мысалы, тифтер, безгек, қызамық, крупозды пневмония, тұмау), сондай-ақ созылмалы (мысалы, мерез, туберкулез, токсоплазмоз);
        
        жүрек-қан тамырлары аурулары (гипертониялық ауру, жүректің ауыр ақаулары), бүйрек аурулары, эндокриндік бұзылулар, психикалық жарақаттар;
        
        сынаппен, бензинмен, никотинмен, алкогольмен, марганецпен туындаған созылмалы улану;
        
        ана мен ұрық қанының үйлесімсіздігі (ең алдымен, резус-фактор бойынша айырмашылық));
        
        әйелдердің жыныс мүшелерінің аурулары (жыныс мүшелерінің ісіктері және қабыну процестері, инфантилизм және т. б.));
        
        жүкті тағамда витаминдер тапшылығы (негізінен, А және Е);
        
        хромосомдық бұзылулар.
    - - Бөлшектену
      - Бластула
      - Гаструла
      - Ұлпалар мен мүшелердің түзілуі
    - - 2. Постэмбриондық даму
        
        Постэмбриондық даму кезеңдері
        
        Неонатальдық (туғаннан кейінгі алғашқы күндер)
        
        Жаңадан туылған ағзаның негізгі өмірлік функциялары іске қосылады.
        
        Тыныс алу, қан айналым, терморегуляция басталады.
        
        Сәбилік және балалар кезеңі
        
        Дененің көлемі мен салмағы өседі.
        
        Нерв жүйесі, бұлшықет жүйесі жетіледі.
        
        Жасөспірімдік / пубертаттық кезең
        
        Жыныстық жетілу басталады.
        
        Гормондық өзгерістер: эстроген, тестостерон.
        
        Генетикалық бағдар бойынша жыныстық жүйелер дайындалады.
        
        Ересектік кезең
        
        Ұрпақ бере алатын жасқа жетеді.
        
        Физиологиялық функциялар тұрақталады.
        
        Қартаю (Senescence)
        
        Ұлпалар мен мүшелердің функциясы баяулайды.
        
        Жасушалық регенерация төмендейді.
      - Туғаннан кейінгі кезең.
      - Түрлері:
        
        Тікелей даму – дернәсіл кезеңі болмайды (адам, сүтқоректілер).
        
        Түрленіп даму (метаморфоз) – дернәсіл → қуыршақ → ересек ағза.Мысалы, көбелек.
      - Метаморфоз құбылысын зерттеген ғалымдардың бірі – Илья Мечников.
      - Пайдаланылған әдебиеттер
        Кәсіпқалиев, А. Ж., & Молдина, Ә. К. (2020). Тірі ағзалардың көбею және даму биологиясы. Алматы: Білім Баспасы.
        Еркінбаев, Б. Т. (2018). Жыныссыз көбею механизмдері және таралуы. Қазақстан Биология журналы, 12(3), 45–53.
        Alberts, B., Johnson, A., Lewis, J., Raff, M., Roberts, K., & Walter, P. (2015). Molecular Biology of the Cell (6th ed.). Garland Science.
        Sebens, K. P. (1987). The Ecology of Indeterminate Growth in Animals. Annual Review of Ecology and Systematics, 18, 371–407.
        Heitman, J. (2015). Evolution of sexual reproduction: a view from the fungal kingdom supports an evolutionary epoch with sex before sexes. Fungal Biology Reviews, 29, 108–117.