Please enable JavaScript.

Coggle requires JavaScript to display documents.

TỔNG HỢP NỘI DUNG LÝ THUYẾT CHÍNH CỦA MÔN HỌC - Coggle Diagram

- - - - Tâm động học / Phân tâm
        
        Xung đột vô thức
        
        Mẫu gắn bó từ thời thơ ấu
        
        Làm việc với cảm xúc trong trị liệu
      - Tiếp cận tập trung vào giải pháp
        
        Hiện tại – tương lai
        
        Mục tiêu cụ thể
        
        Khai thác nguồn lực sẵn có
      - Nhân văn – trải nghiệm
        
        Nhận thức cảm xúc
        
        Tính chân thực
        
        Quan hệ như không gian chữa lành
      - ACT (Chấp nhận & Cam kết)
        
        Tăng linh hoạt tâm lý
        
        Chấp nhận khác biệt
        
        Không ép thay đổi đối phương
    - - CBCT / IBCT
        
        Điều chỉnh hành vi tiêu cực
        
        Cải thiện giao tiếp
        
        Kết hợp chấp nhận khác biệt
      - EFT (Liệu pháp tập trung vào cảm xúc)
        
        Dựa trên lý thuyết gắn bó
        
        Tái cấu trúc chu trình tương tác tiêu cực
        
        Củng cố an toàn cảm xúc
    - - Ý nghĩa can thiệp cặp đôi
        
        Thay đổi ở cấp độ quan hệ
        
        Không tìm “cá nhân có vấn đề”
        
        Trách nhiệm thay đổi mang tính chung
        
        Tăng năng lực tự điều chỉnh lâu dài
    - - Đơn vị can thiệp: mối quan hệ cặp đôi
      - Trọng tâm:
        
        Gắn bó cảm xúc
        
        Giao tiếp
        
        Xung đột
        
        Nhu cầu tâm lý
      - Mục tiêu:→ Cải thiện quan hệ→ Cải thiện sức khỏe tâm lý cá nhân
    - - Cặp đôi = hệ thống quan hệ độc lập
      - Khó khăn cá nhân:
        → Hình thành
        → Duy trì
        → Khuếch đại trong tương tác cặp đôi
      - Thay đổi tương tác
        → Tác động lan tỏa toàn hệ thống gia đình
  - - - Nguyên tắc cốt lõi
        
        Tập trung điểm mạnh, không bệnh lý hóa
        
        Gia đình tự lựa chọn mục tiêu & nguồn lực
        
        Hợp tác giữa gia đình – nhà trị liệu
      - Các mô hình tiêu biểu
        
        Trị liệu hệ thống gia đình
        
        Vấn đề cá nhân = sản phẩm tương tác
        
        Hành vi cá nhân ảnh hưởng toàn hệ
        
        Trị liệu cấu trúc
        
        Cấu trúc – thứ bậc – ranh giới
        
        Điều chỉnh tương tác để giải quyết vấn đề
        
        Trị liệu Bowen
        
        Mô thức liên thế hệ
        
        Sang chấn truyền qua thế hệ
        
        Tăng phân biệt bản thân
    - - Nhìn vấn đề trong bối cảnh quan hệ
      - Giảm bệnh lý hóa cá nhân
      - Tác động nguyên nhân duy trì
      - Thay đổi diễn ra trong đời sống hằng ngày
      - Ý nghĩa:
        
        Trị liệu
        
        Phòng ngừa
        
        Sức khỏe tâm thần cộng đồng
    - - Đơn vị: gia đình như một hệ thống
      - Trọng tâm:
        
        Cấu trúc
        
        Vai trò
        
        Ranh giới
        
        Mô thức tương tác
      - Mục tiêu:→ Thay đổi hệ thống→ Thay đổi cá nhân
  - - - Cặp đôi: hai người
      - Gia đình: toàn hệ thống
    - - Cặp đôi: cảm xúc – giao tiếp
      - Gia đình: cấu trúc – vai trò – ranh giới
    - - Cặp đôi: cải thiện quan hệ
      - Gia đình: thay đổi hệ thống
    - - Quan hệ → cá nhân
      - Hệ thống → cá nhân
- - - - Gắn bó cha/mẹ – con quá mức
      - Khó tách biệt cảm xúc & kinh tế
      - Trưởng thành sớm / chậm tự lập
      - Cặp đôi: khó ưu tiên bạn đời
    - - Cấu trúc phức tạp
      - Vai trò – ranh giới chồng chéo
      - Khó ổn định bản sắc cá nhân
      - Cặp đôi: dễ bị gia đình can thiệp
    - - Áp lực định kiến xã hội
      - Thiếu hỗ trợ gia đình gốc
      - Khó ổn định cảm xúc
      - Cặp đôi: khó công khai quan hệ
  - - - Gánh nặng vai trò chồng chéo
      - Dễ căng thẳng hôn nhân
      - Cần ranh giới rõ với gia đình gốc
    - - Nhiều hệ thống cùng tồn tại
      - Xung đột vai trò cha/mẹ kế
      - Ranh giới không rõ → bất ổn
    - - Vai trò cặp đôi vẫn hình thành
      - Bị tác động bởi kỳ thị xã hội
      - Cần củng cố sự thống nhất nội tại
  - - - Quá tải vai trò chăm sóc
      - Hạn chế hỗ trợ xã hội
      - Khó khăn của trẻ phản ánh hệ thống
    - - Ranh giới & quyền lực phức tạp
      - Xung đột nuôi dạy mang tính hệ thống
      - Trẻ cần an toàn quan hệ
    - - Áp lực xã hội – văn hóa
      - Khó khăn không do xu hướng tính dục
      - Gia đình an toàn → trẻ phát triển tốt
  - - - Dễ khủng hoảng vai trò
      - Cảm giác trống trải mạnh
      - Nguy cơ phụ thuộc cảm xúc
    - - Kích hoạt mất mát cũ
      - Khác biệt trải nghiệm “trống vắng”
      - Cần xây dựng lại ý nghĩa cặp đôi
    - - Nhiệm vụ phát triển tương tự
      - Bị ảnh hưởng bởi thiếu công nhận xã hội
      - Cần duy trì gắn kết nội bộ
  - - - Thiếu nguồn lực chăm sóc
      - Quá tải & cô lập
      - Đảo lộn vai trò
    - - Kích hoạt sang chấn cũ
      - Khác biệt mức độ gắn kết
      - Dễ tái diễn xung đột
    - - Mất mát bị khuếch đại bởi kỳ thị
      - Thiếu hỗ trợ xã hội
      - Phục hồi phụ thuộc an toàn quan hệ
- - - - TLHGĐ là một lĩnh vực tâm lý học ứng dụng chuyên biệt, nghiên cứu các quá trình tâm lý trong bối cảnh các mối quan hệ, đặc biệt là trong cặp đôi và gia đình.
      - TLHGĐ dựa trên:
        
        Nhận thức luận hệ thống (systems epistemology)
        
        Tư duy hệ thống (systems thinking)
        
        Quan điểm sinh - tâm - xã hội (biopsychosocial)
    - - Là một lĩnh vực ổn định, trưởng thành và có nền tảng khoa học vững chắc.
      - Kết hợp nghiên cứu - lý thuyết - thực hành (praxis).
      - Áp dụng các tiếp cận dựa trên bằng chứng, có bản chất hệ sinh thái (ecosystemic).
    - - TLH chuyên biệt duy nhất, ổn định và trưởng thành, được thành lập dựa trên các nguyên tắc cốt lõi của TLH.
      - Mối quan hệ và sự tương tác giữa các thành viên.
      - Ảnh hưởng của gia đình đến sự phát triển
    - - Salvador Minuchin: Trị liệu gia đình cấu trúc, ranh giới và vai trò
      - Murray Bowen: Lý thuyết hệ thống gia đình, khái niệm biệt hóa bản thân
      - Virginia Satir: Giao tiếp, cảm xúc và giá trị bản thân trong gia đình
      - Jay Haley: Trị liệu gia đình theo chiến lược
      - Herbert Goldenberg: Hệ thống hóa và tổng quan Tâm lý học Gia đình hiện đại
    - - Tâm lý học Gia đình (Family Psychology)
      - Trị Liệu Gia Đình (Family Therapy)
  - - - TLHGĐ ra đời như một phản ứng học thuật đối với:
        
        Xu hướng cá nhân hóa quá mức trong tâm lý học truyền thống.
        
        -Cách tiếp cận tuyến tính nguyên nhân - kết quả
      - Phong trào này chịu ảnh hưởng mạnh từ:
        
        Lý thuyết hệ thống chung (General Systems Theory) của von Bertalanfmở.
        
        Các đặc tính của hệ thống sống: tương tác - tự điều chỉnh - cởi mở.
      - Các giai đoạn chính:
        
        Giai đoạn khởi đầu (1950-1960): trọng tâm là trị liệu gia đình, phản ứng lại các tiếp cận cá nhân thuần túy
        
        Giai đoạn phát triển (1970-1980): xuất hiện nhiều trường phái, mô hình tiếp cận gia đình
        
        Giai đoạn hiện đại: nhấn mạnh tư duy hệ thống, văn hóa, giới và bối cảnh xã hội
    - - TLHGĐ mở rộng từ trị liệu sang:
        
        nghiên cứu
        
        đào tạo
        
        can thiệp lâm sàng
        
        xây dựng chính sách và chương trình xã hội
  - - - TLHGĐ không đồng nhất với Trị liệu gia đình
      - TLHGĐ kết hợp khoa học và thực hành, tránh giản lược thân chủ thành “bệnh nhân” hoặc “dê tế thần” trong gia đình.
    - - Bowen
        
        Salvador Minuchin
        
        Carl Whitaker và Virginia Satir - theo Carl Rogers
        
        Bateson, Jackson, Haley, Weakland và Wat-zlawick
        
        Gottman
        
        Goldenberg
        
        Horney, Sullivan và Leary bị ảnh hưởng nhiều bởi cách tiếp cận của Adler
        
        Klein, Winnicott và Masterson tập trung vào mối quan hệ mẹ - con thực tế trong quá trình
        hình thành nhân cách
  - - - TLHGĐ được xây dựng trên:
        
        Lý thuyết hệ thống
        
        Tâm lý học xã hội
        
        Tâm lý học phát triển
        
        Tâm lý học lâm sàng
        
        Xã hội học và nhân học
      - Nghiên cứu TLHGĐ tập trung vào:
        
        cách gia đình vận hành như một đơn vị mối quan hệ
        
        các quy trình tương tác
        
        các cơ chế thay đổi trong can thiệp
    - - Nhà khoa học - nhà thực hành (scientist-practitioner)
        
        Khoa học và thực hành không tách rời
        
        Nhà TLHGĐ phải liên tục dịch kiến thức nghiên cứu thành hành động lâm sàng
        
        Can thiệp hiệu quả cần dựa trên bằng chứng khoa học và liên minh trị sàng
- - - - Nhận thức luận hệ thống là cách tiếp cận cho rằng:
        
        - Thực tại tâm lý không tồn tại độc lập, mà được kiến tạo thông qua mối quan hệ và tương tác.
        
        - Hành vi con người chỉ có thể được hiểu trong bối cảnh hệ thống mà họ đang thuộc về.
        
        - Không tồn tại một “sự thật khách quan tuyệt đối”, mà có nhiều góc nhìn và cách diễn giải khác nhau.
      - Nhận thức luận hệ thống phản đối quan điểm:
        
        coi cá nhân là đơn vị phân tích duy nhất
        
        giải thích vấn đề tâm lý bằng nguyên nhân tuyến tính đơn giản
    - - - Tính toàn thể (wholeness): hệ thống lớn hơn tổng các bộ phận
        
        - Tính tương tác: các thành viên ảnh hưởng qua lại lẫn nhau
        
        - Tính phản hồi (feedback): hành vi được duy trì qua vòng lặp tương tác
        
        - Tính thay đổi và thích nghi: hệ thống luôn vận động
      - Ví dụ
        
        Trầm cảm
        
        Cách nhìn cá nhân
        
        Trầm cảm là vấn đề nội tại của cá nhân
        
        Tập trung vào triệu chứng và nguyên nhân bên trong người bệnh
        
        Cách nhìn hệ thống
        
        → Liên quan đến:
        
        phản hồi cảm xúc
        
        vai trò gia đình
        
        mô thức giao tiếp
        
        Trầm cảm là sản phẩm của tương tác trong hệ thống gia đình
  - - - Cách nhìn con người
      - Cách hiểu vấn đề tâm lý
      - Cách can thiệp và thay đổi
  - - - TÍNH TOÀN THỂ (Wholeness)
        
        TÍNH LIÊN ĐỚI & TÁC ĐỘNG QUA LẠI (Interdependence)
        
        TÍNH NHÂN QUẢ VÒNG TRÒN (Circular Causality)
        
        CÂN BẰNG HỆ THỐNG (Homeostasis)
    - - Ranh giới: rõ ràng - mờ nhạt - cứng nhắc. Ảnh hưởng trực tiếp đến: mức độ độc lập và mức độ gắn kết
        
        Vai trò: được mong đợi và duy trì trong hệ thống
        
        Quy tắc: chính thức và không chính thức
        
        Mô thức tương tác: lặp lại theo thời gian
    - - Chịu ảnh hưởng của:
        
        ● văn hoá
        
        ● chuẩn mực xã hội
        
        ● giới
        
        ● giai đoạn phát triển
      - không tồn tại độc lập với bối cảnh rộng hơn
  - - - gia đình/mối quan hệ là đối tượng can thiệp chính
        
        - cá nhân được xem xét trong hệ thống
        
        đơn vị can thiệp là hệ thống (không phải cá nhân). Thân chủ có thể là: một người, nhưng đối tượng can thiệp là gia đình
    - - tạo điều kiện cho thay đổi bền vững
        
        tăng tính linh hoạt của hệ thống
        
        tái cấu trúc ranh giới và vai trò
        
        thay đổi mối quan hệ
    - - Can thiệp không chỉ dựa trên kỹ thuật, mà còn dựa trên:
        
        liên minh trị liệu
        
        hiểu biết bối cảnh
        
        tư duy hệ thống nhất quán
      - Nhà TLHGĐ là:
        
        người đồng kiến tạo giải pháp cùng gia đình
        
        người thúc đẩy thay đổi
        
        người quan sát hệ thống
- - - - Gia đình = hệ thống xã hội tự nhiên, bền vững
      - Gắn kết bằng:
        
        Quan hệ cảm xúc
        
        Vai trò
        
        Khuôn mẫu tương tác lâu dài
      - Đặc trưng hệ thống:
        
        Quy tắc gia đình
        
        Công khai / ngầm định
        
        Định hướng hành vi & kỳ vọng
        
        Cấu trúc vai trò & quyền lực
        
        Ai quyết định?
        
        Ai chịu trách nhiệm?
        
        Giao tiếp & giải quyết vấn đề
        
        Ngôn ngữ / phi ngôn ngữ
        
        Công khai / kín đáo
        
        Gắn kết cảm xúc bền vững
        
        Tư cách thành viên lâu dài
        
        Tồn tại dù chia cắt, ly hôn, qua đời
    - - gia đình chủ yếu được xác định thông qua hôn nhân hợp pháp, quan hệ huyết thống hoặc nhận con nuôi. Cách hiểu này nhấn mạnh tính pháp lý và sinh học trong việc xác lập gia đình.
      - Cách tiếp cận này phản ánh thực tiễn đa dạng của các hình thái gia đình đương đại
        
        Gia đình đơn thân
        
        Gia đình thu nhập kép
        
        Các cặp đôi chung sống không kết hôn
        
        Gia đình tái hôn
  - - - Yếu tố cá nhân: nhân cách, tâm sinh học, niềm tin, giá trị, giới tính, tuổi tác…
      - Yếu tố giữa các cá nhân: quan hệ cặp đôi, quan hệ cha mẹ – con, vòng đời gia đình, mạng lưới xã hội…
      - Yếu tố bối cảnh: văn hóa, tôn giáo, chính trị, kinh tế – xã hội, truyền thông, môi trường sống…
    - - Gia đình được xem là một hệ thống, trong đó các thành viên liên kết và tác động qua lại lẫn nhau.
      - Hành vi của một cá nhân không thể tách rời khỏi các mối quan hệ gia đình.
      - Thay đổi ở một thành phần sẽ kéo theo thay đổi ở toàn bộ hệ thống.
      - Trọng tâm của Tâm lý học Gia đình là mối quan hệ và quá trình tương tác, không chỉ là cá nhân riêng lẻ.