Please enable JavaScript.

Coggle requires JavaScript to display documents.

CHƯƠNG 2: CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG - Coggle Diagram

- - - - Chủ nghĩa duy tâm
        
        Thừa nhận sự tồn tại của sự vật, hiện tượng vật chất
        
        Nhưng phủ định đặc tính tồn tại khách quan của chúng
      - Chủ nghĩa duy vật
        
        Phương Đông cổ đại
        
        Thuyết tứ đại (Ấn): mọi thứ bắt đầu từ đất, nước, lửa, gió
        
        Thuyết Ấm - Dương: hai lực Â-D đối lập nhau nhưng lại gắn bó, cố kết nhau trong mọi vật, là khởi nguyên cho mọi sự sinh thành, biến hóa.
        
        Thuyết Ngũ Hành: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ
        
        Phương Tây cổ đại
        
        Nước (Talet), lửa (Heraclit), không khí (Anaximen)
        
        Quan niệm của CNDV cổ đại về vật chất.
        
        Tích cực
        
        Vật chất được coi là cơ sở đầu tiên của mọi sự vật hiện tượng trong thế giới khách quan
        
        Tiêu cực
        
        Lấy một vật chất cụ thể để giải thích cho toàn bộ thế giới vật chất ấy
        
        Những yếu tố khởi nguyên mà các nhà tư tưởng nêu ra đều mới chỉ là giả định, còn mang tính chất trực quan cảm tính, chưa được chứng minh về mặt khoa học
        
        Quan niệm về vật chất của CNDV thời cận đại
        
        Không đưa ra được sự khái quát triết học trong quan niệm về thế giới vật chất => Hạn chế phương pháp luận siêu hình
    - - Các nhà khoa học, triết học duy vật tự phát hoài nghi quan niệm về vật chất của Chủ nghĩa duy vật trước
      - Chủ nghĩa duy tâm trong một số khoa học tấn công và phủ nhận quan niệm về vật chất của CNDV
      - Một số nhà khoa học tự nhiên trượt từ chủ nghĩa DV máy móc, siêu hình sang CN tương đối, rồi rơi vào CNDT
      - Lênin phân tích tình hình phức tạp đó và chỉ rõ:
        
        Vật lý học không bị khủng hoảng, mà đó là dấu hiệu của một cuộc CM trong KHTN
        
        Cái bị tiêu tan không phải là "vật chất tiêu tan" mà chỉ có giới hạn hiểu biết của con người về vật chất là tiêu tan
        
        Những phát minh có giá trị to lớn của vật lý học đương thời không hề bác bỏ vật chất mà chỉ làm rõ hơn hiểu biết còn hạn chế của con người về vật chất
    - - Quan niệm Triết học
        
        Của Ăngghen
        
        Cần có sự phân biệt rõ ràng giữa vật chất với tính cách là một phạm trù triết học, một sáng tạo. một công trình trí óc của tư duy con người trong quá trình phản ánh hiện thực chứ không phải sản phẩm chủ quan của tư duy.
        
        Các sự vật, hiện tượng của thế giới có một đặc tính chung, thống nhất đó là TÍNH VẬT CHẤT - tính tồn tại độc lập không lệ thuộc vào ý thức
        
        Của Lênin
        
        Tổng kết toàn diện những thành tựu mới nhất của khoa học, đấu tranh chống mọi biểu hiện của chủ nghĩa hoài nghi, duy tâm
        
        Tìm kiếm phương pháp định nghĩa mới cho phạm trù vật chất thông qua đối lập với phạm trù ý thức
      - Định nghĩa vật chất của Lênin
        
        Chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giá của chúng ta ghi chéo lại, chụp lại, phản ánh và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác
      - Ý nghĩa định nghĩa vật chất của Lênin
        
        Giải quyết một cách đúng đắn và triệt để cả 2 mặt vấn đề cơ bản của triết học
        
        Triệt để khắc phục hạn chế của CNDV cũ, bác bỏ CNDT, bất khả tri
        
        Khắc phục được khủng hoảng, đem lại niềm tin trong khoa học tự nhiên
        
        Tạo tiền đề xây dựng quan điểm duy vật về xã hội, và lịch sử loài người
        
        Là cơ sở để xây dựng nền tảng vững chắc cho sự liên minh ngày càng chặt chẽ giữa triết học duy vật biện chứng với khoa học
    - - Định nghĩa: bao gồm tất cả sự thay đổi và mọi quá trình diễn ra trong vũ trụ, kể từ sự thay đổi vị trí đơn giản cho đến tư duy.
      - Là thuộc tính cố hữu của VC
      - Vận động của VC là tự thân vận động
    - - Thế giới thống nhất ở tính VC của nó
      - Thế giới vật chất tồn tại vĩnh viễn, không tự nhiên sinh ra và mất đi
      - Chỉ có một thế giới duy nhất là thế giới vật chất, có trước và quyết định ý thức của con người
      - Mọi tồn tại của thế giới VC đều là những dạng cụ thể của vật chất nên chúng có mối liên hệ qua lại, tác động qua lại lẫn nhau
  - - - Nguồn gốc tự nhiên
        
        Bộ óc người
        
        Thế giới khách quan
      - Nguồn gốc xã hội
        
        Lao động
        
        Ngôn ngữ
      - Các quan niệm về nguồn gốc của ý thức
        
        CNDT: Ý thức là bản thể đầu tiên, tồn tại vĩnh viễn là nguyên nhân sinh thành, chi phối sự tồn tại, biến đổi của toàn bộ thế giới vật chất
        
        CNDVSH: Xuất phát từ thế giới hiện thực để lý giải nguồn gốc của ý thức; coi ý thức là một dạng vật chất đặc biệt, do vật chất sản sinh ra
        
        CNDVBC: ý thức xuất hiện là kết quả cảu quá trình tiến hóa lâu dài của giới tự nhiên, của lịch sử trái đất, đồng thời là kết quả trực tiếp của thực tiễn xã hội - lịch sử con người
    - - Ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan
      - Ý thức mang bản chất lịch sử - xã hội
    - - Các lớp cấu trúc của ý thức
        
        Tri thức
        
        Tình cảm
        
        Niềm tin
        
        Ý chí
      - Các cấp độ của ý thức
        
        Tự ý thức
        
        Tiềm thức
        
        Vô thức
  - - - CNDT
        
        Ý thức là tốn tại duy nhất tuyệt dối có tính quyết định
        
        Thế giới vật chất chỉ là bản sao, biểu hiện khác của ý thức tinh thần, là tính thứ hai, do ý thức tinh thần sinh ra
      - CNDVSH
        
        Tuyệt đối hóa yếu tố vật chất sinh ra ý thức, quyết định ý thức
        
        Phủ nhận tính độc lập tương đối và tính năng động sáng tạo của ý thức trong hoạt động thực tiễn
    - - Vật chất quyết định nguồn gốc của ý thức
      - Vật chất quyết định nội dung của ý thức
      - Vật chất quyết định bản chất của ý thức
      - Vật chất quyết định sự vận động, phát triển của ý thức
- - - - PP xem xét những sự vật và những phản ánh của chúnh trong tư tưởng trong mối quan hệ qua lại lẫn nhau của chúng, trong sự ràng buộc, sự vận động, sự phát sinh và tiêu vong của chúng
      - Biện chứng khách quan: là biện chứng của thế giới vật chất
      - Biện chứng chủ quan: Tư duy biện chứng
    - - Phép biện chứng là học thuyết nghiên cứu, khái quát biện chứng của thế giới thành các nguyên lý, quy luật khoa học nhằm xây dựng phương pháp luận khoa học
      - Đặc điểm: Sự thống nhất giữa thế giới quan duy vật và phương pháp luận biện chứng; giữa lý luận nhận thức và logic biện chứng; được chứng minh bằng sự phát triển của khoa học tự nhiên trước đó
      - Vai trò: Phương pháp luận trong nhận thức và thực tiễn để giải thích quá trình phát triển của sự vật và nghiên cứu khoa học
  - - - Mối liên hệ phổ biến
        
        Khái niệm
        
        Liên hệ: quan hệ giữa hai đối tượng mà sự thay đổi của một trong số chúng nhất định làm đối tượng kia thay đổi
        
        Mối liên hệ: các mối quan hệ ràng buộc tương hỗ, quy định và ảnh hưởng lẫn nhau giữa các yếu tối, bộ phận trong một đối tượng hoặc giữa các đối tượng với nhau
        
        Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến
        
        Quan điểm siêu hình: mọi sự vật tồnt ại biệt lập, tách rời nhau, không quy định ràng buộc lẫn nhau, nếu có thì chỉ là những quan hệ bề ngoài, ngẫu nhiên
        
        Quan điểm biện chứng; Các sự vật vừa tồn tại độc lập, vừa liên hệ, quy định và chuyển hóa lẫn nhau
        
        Nội dung của nguyên lý về mối liên hệ phổ biến
        
        Làm điều kiện tiền đề quy định lẫn nhau giữa các sự vật hiện tượng
        
        Tác động qua lại và chuyển hóa lẫn nhau giưa các của sự vật, hiện tượng
        
        Các tính chất
        
        Tính khách quan
        
        Tính đa dạng, phong phú
        
        Ý nghĩa phương pháp luận
        
        Nhận thức sự vật trong mối liên hệ giữa các yếu tố, các mặt của chính sự vật đó
        
        Phân loại từng mối liên hệ, xem xét có trọng tâm, trọng điểm
        
        Đặt MLH bản chất đó trong tổng thể các MLH của sự vật xem xét cụ thể trong từng giai đoạn cụ thể
        
        Cần tránh phiến diện siêu hình và chiết trung, ngụy biện
      - Sự phát triển
        
        Khái niệm
        
        Quan điểm siêu hình
        
        Phủ nhận sự phát triển tuyệt đối hóa mặt ổn định của sự vât, hiện tượng
        
        Phát triển chỉ là sự tăng hoặc giảm về mặt lượng, không có thay đổi về chất, không có sự ra đời của sự vật, hiện tượng
        
        Quan điểm biện chứng
        
        Là sự vận động theo hướng đi lên, từ đơn giản đến phức tạp, từ chưa hoàn thiện đến hoàn thiện của sự vật
        
        Sự PT không diễn ra theo đường thẳng mà quanh co phức tạp thậm chí có những bước thụt lùi
        
        Phân biệt tiến hóa và tiến bộ
        
        Tiến hóa là môt dạng của phát triển, diễn ra từ từ; biến đổi hình thức của tồn tại từ đơn giản đến phức tạp
        
        Tiến bộ là quá trình biến đổi hướng tới cải thiện thực trạng xã hội từ chỗ hoàn thiện đến hoàn thiện hơn
        
        Tính chất của sự phát triển
        
        Tính khách quan
        
        Tính phổ biến: diễn ra ở mọi lĩnh vực, sự vật, hiện tượng, mọi quá trình và giai đoạn
        
        Tính phong phú đa dạng
        
        Ý nghĩa PP luận
        
        Đặt sự vật hiện tượng trong khuynh hướng vận động, biến đổi, chuyển hóa nhằm phát hiện ra xu hướng biến đổi
        
        Nhận thức SVHT trong tính biện chứng để thấy được tính quanh co, phức tạp của sự phát triển
        
        Biết phát hiện và ủng hộ cái mới; chống bảo thủ, trì trệ định kiến
        
        Biết kế thừa các yếu tố tích cực từ đối tượng cũ và phát triển sáng tạo chúng trong điều kiện mới
    - - Cái riêng và cái chung
        
        Muốn nhận thức được cái chung, cái bản chất thì phải xuất phát từ cái riêng
        
        Nhiệm vụ của nhận thức là phải tìm ra cái chung và trong hoạt động thực tiễn phải dựa vào cái chung để cải tạo cái riêng
        
        Trong hoạt động thực tiễn ta cần chủ động tác động vào sự chuyển hóa cái mới thành cái chung để phát triển nó, và ngược lại cái cũ thành cái đơn nhất để xóa bỏ nó.
      - Nội dung và hình thức
      - Nguyên nhân và kết quả
        
        Bắt đầu đi từ việc đi tìm những nguyên nhân xuất hiện sự vật, hiện tượng
        
        Cần phải phân loại các nguyên nhân để có những biện pháp giải quyết đúng đắn
        
        Tận dụng các kết quả đã đạt được để tạo điều kiện thúc đẩy nguyên nhân phát huy tác dụng, nhằm đạt mục đích đã để ra
      - Bản chất và hiện tượng
      - Tất nhiên và ngẫu nhiên
      - Khả năng và hiện thực
    - - Quy luật những thay đổi về lượng dẫn đến những thay đổi về chất và ngược lại
        
        Lượng đổi dẫn đến chất đổi
        
        Lượng luôn thay đổi (tăng hoặc giảm); lượng biến đổi dần dần và tuần tự
        
        Biến đổi về lượng có xu hướng tích lũy => đạt tới điểm nút
        
        Tại điểm nút, diễn r sự nhảy vọt = biến đổi về chất = cái cũ mất đi => cái mới ra đời thay thế cho nó
        
        Các hình thức bước nhảy
        
        Theo nhịp điệu bước nhảy
        
        Bước nhảy đột biến
        
        Bước nhảy dần dần
        
        Theo quy mô bước nhảy
        
        Bước nhảy toàn bộ
        
        Bước nhảy cục bộ
        
        Chất đổi làm cho lượng đổi
        
        Chất là yếu tố ổn định, khi lượng đổi trong phạm vi độ, chất chưa có biến đổi cản bản
        
        Chất đổi = nhảy vọt ở điểm nút
        
        Biến đổi về chất diễn ra nhanh chóng, đột ngột, căn bản, toàn diện => chất cũ mất đi chuyển hóa thành chất mới
        
        Chất đổi sinh ra sự vật mới, mang lượng mới => tiếp tục biến đổi
      - Quy luật thống nhất và đấu tranh các mặt đối lập (quy luật mâu thuẫn)
        
        Khái niệm mặt đối lập, mâu thuẫn biện chứng
        
        Mặt đối lập là những mặt có khuynh hướng, tính chất trái ngược nhau
        
        Mâu thuẫn biện chứng chỉ mối liên hệ thống nhất, đấu tranh, chuyển hóa lẫn nhau của các mặt đối lập
        
        Quan điểm siêu hình phủ nhận mâu thuẫn khách quan, coi mâu thuẫn là thứ phi logic chỉ có trong tư duy (không thể chuyển hóa)
        
        Nội dung quy luật
        
        Giải quyết mâu thuẫn là động lực của sự vận động, phát triển
        
        Sự vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng là tự thân
        
        Sự mâu thuẫn này là nguyên nhân, động lực bên trong của sự vận động và phát triển, cái cũ mất đi và cái mới ra đời
        
        Phân loại mâu thuẫn
        
        Theo vai trò
        
        Mâu thuẫn chủ yếu
        
        Mâu thuẫn thứ yếu
        
        Theo quan hệ giữa các mặt đối lập
        
        Mâu thuẫn bên trong
        
        Mâu thuẫn bên ngoài
        
        Theo tính chất của lợi ích quan hệ giai cấp
        
        Mâu thuẫn đối kháng
        
        Mâu thuẫn không đối kháng
      - Quy luật phủ định của phủ định
        
        Khái niệm phủ định biện chứng
        
        Phủ định là sự thay thế một sự vật hiện tượng này bởi một sự vật hiện tượng khác
        
        PDBC là tự phủ định, tự phát triển của sự vật; là mắt xích trong sợ dây chuyền dẫn đến sự ra đời của sự vật, hiện tượng mới tiến bộ hơn
        
        Đặc trưng của PDBC
        
        Tính khách quan
        
        Tính phổ biến
        
        Tính đa dạng phong phú
        
        Đường xoáy ốc
        
        Phủ định của phủ định kết thúc một chu kỳ nhưng lại trở thành điểm xuất phát của một chu kỳ mới cao hơn, phức tạp hơn => tạo thành đường xoắn ốc cho đến vô tận
- - - - Quan điểm của chủ nghĩa hoài nghi: nghi ngờ khả năng nhận thức của con người, tuy còn hạn chế nhưng có yếu tố tích cực đối với nhận thức khoa học
      - Quan điểm của thuyết bất khả tri: Con người không thể nhận thức được bản chất thế giới
      - Quan điểm của chủ nghĩa duy vật trước Mác: Nhận thức là sự phản ánh trực quan, đơn giản, là sao chép nguyên xi trạng thái bất động của sự vật
  - - - Thừa nhận thế giới vật chất tồn tại khách quan bên ngoài và độc lập với ý thức con người
      - Công nhận cảm giác, tri giác, ý thức nói chung là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan
      - Lấy thực tiễn làm tiêu chuẩn để kiểm tra hình ảnh đúng, hình ảnh sai của cảm giác, ý thức nói chung
    - - Thừa nhận sự tồn tại khách qun của thế giới và khả năng nhận thức của con người
      - Nhận thức là quá trình tác động biện chứng giữa chủ thể nhận thức và khách thể nhận thức trên cơ sở hoạt động thực tiễn của con người
      - Nhận thức là một quá trình biện chứng có vận động và phát triển
      - Là quá trình phản ánh hiện thực khách quan một cách tích cực, chủ động, sáng tạo bởi con người trên cơ sở thực tiễn mang tính lịch sử cụ thể
    - - Khái niệm thực tiễn
        
        Trước Mác
        
        CNDT: hoạt động của tinh thần nói chung là hoạt động thực tiễn
        
        Triết học tôn giáo: cho hoạt động sáng tạo ra vũ trụ của thượng đế là hoạt động thực tiễn
        
        CNDVSH: sự vật, hiện thực, cái cảm giác được và chỉ được nhận thức dưới hình thức khách thể hay trực quan
        
        Quan niệm của Mác
        
        Là toàn bộ hoạt động vật chất, cảm tính có mục đích, mang tính lịch sử - xã hội của con người nhằm cải biến tự nhiên và xã hội
      - Đặc trưng
        
        Là hoạt động vật chất, cảm tính
        
        là phương thức tồn tại cơ bản, phổ biến của con người và xã hội
        
        Là hoạt động có tính mục đích nhằm cải tạo tự nhiên và xã hội
      - Các hoạt động thực tiễn cơ bản
        
        Hoạt động sản xuất vật chất (quan trọng nhất)
        
        Hoạt động chính trị xã hội
        
        Hoạt động thực nghiệm khoa học
      - Vai trò của thực tiễn đối với nhận thức
        
        Là mục đích của nhận thức
        
        Là cơ sở, động lực của nhận thức
        
        Là tiêu chuẩn để kiểm tra chân lý
    - - Nhận thức cảm tính
        
        Sự phản ánh trực tiếp đối tượng bằng các giác quan của chủ thể nhận thức
        
        Chỉ phản ánh được cái bề ngoài, có cả cái tất nhiên và ngẫu nhiên, cái bản chất và không bản chất
      - Nhận thức lý tính
        
        Phản ánh khái quát, trừu tượng, gián tiếp sư vật hiện tượng tring tính tất yếu, chỉnh thế toàn diện
        
        Phản ánh mối liên hệ bản chất, tất nhiên bên trong của sự vật => sâu sắc hơn nhận thức cảm tính
        
        Nhận thức lý tính phải được gắn liền với thực tiễn và được kiểm tra bởi thực tiễn
      - Mối quan hệ giữa NTCT và NTLT
        
        Thống nhất, liên hệ, bổ sung cho nhau trong quá trình nhận thức của con người
        
        NTCT cung cấp hình ảnh chân thực, bề ngoài của sự vật hiện tượng, là cơ sở của NTLT
        
        NTLT cung cấp cơ sở lý luận và các phương pháp nhận thức cho NTCT nhanh và đầy đủ hơn
        
        Tránh tuyệt đối hóa NTCT vì sẽ rơi vào chủ nghĩa duy cảm; phủ nhận vai trò của NTCT sẽ rơi vào chủ nghĩa duy lý cực đoan
      - Sự thống nhất giữa trực quan sinh động, tư duy trừu tượng và thực tiễn
        
        Quá trình nhận thức được bắt đầu từ thực tiễn và kiểm tra trong thực tiễn
        
        Kết quả của cả NTCT và NTLT, được thực hiện trên cơ sở của hoạt động thực tiễn
        
        Là quá trình giải quyết mâu thuẫn nảy sinh trong nhận thức giữa chưa biết và biết, giữa biết ít và biết nhiều, giữa chân lý và sai lầm
    - - Quan niệm về chân lý
        
        Chân lý là tri thức phù hợp với khách thể mà nó phản ánh và được thực tiễn kiểm nghiệm
      - Các tính chất của chân lý
        
        Tính khách quan
        
        Tính cụ thể
        
        Tính tương đối và tuyệt đối