Please enable JavaScript.
Coggle requires JavaScript to display documents.
Негізгі түйін: «19 ғ. соңы – 20 ғ. ортасы Қазақстан тарихы» - Coggle…
Негізгі түйін: «19 ғ. соңы – 20 ғ. ортасы Қазақстан тарихы»
1. 19 ғ. соңы – 1900‑ж. басы: Ресей империясының ықпалы және ұлттық ояну
Ресейдің әкімшілік реорганизациясы және отарлау саясаты
1867–68 жж. әкімшілік реформадан кейін Қазақ жерлері біртіндеп губернаторлықтарға бөлініп, Омбы орталығы бар «Дала өлкесі» құрылды.
1890‑ж. жылдары Қазақстанға қоныстанушылар тасқыны күшейді; 1906 ж. Орынбор – Ташкент темір жолы іске қосылып, арнайы Қоныс аудару басқармасы арқылы жүздеген мың ресейлік және славян қоныстандырылдыnomadsland.travel.
Келімсектер мен жергілікті халық арасындағы жер‑су таласы отарлық езгіге қарсылық туғызды.
Ұлттық көзқарастардың қалыптасуы
Отарлау мен орыстандыруға қарсы «қазақшылдық» ұраны, тіл мен дәстүрді сақтау идеялары пайда болдыnomadsland.travel.
Абай Құнанбайұлы (1845–1904) және «Зар заман» ақындары қазақ әдебиетін жаңартты, ағартушылық идеяларды таратты.
2. 1905–1917 жж.: 1‑орыс революциясы мен Алаш қозғалысы
1905 жылғы төңкерістің әсері
Қазақтар тұңғыш рет Мемлекеттік думаға (1906–07) депутаттар сайлап, жер, тіл, дін бостандығы жөніндегі петициялар арқылы империялық саясатқа наразылық білдірді.
Алаш зиялыларының бас біріктіруі
1917 ж. Ақпан төңкерісінен кейін «Алаш» ұлттық партиясы құрылып, Алаш Орда Уақытша үкіметі пайда болды. Бұл үкімет Ресей империясы құлаған тұста билік вакуумын ішінара толтырдыgeohistory.today.
Алаш қозғалысы өкілдері (Ә.Бөкейхан, А.Байтұрсынұлы, М.Дулатов және т.б.) қазақ қоғамын реформалауды, жерді қайтарып, білім мен заң жүйесін жаңартуды көздедіgeohistory.today.
3. 1916 ж.: Ұлт‑азаттық көтеріліс
Себебі: Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1916 ж. 25 маусымдағы патша жарлығы бойынша 19–43 жас аралығындағы қазақ және қырғыз ер‑азаматтарын тыл жұмысына алу туралы пәрмен шықтыiias.asia. Бұған дейін мұсылман халықтары әскерге алынудан босатылған едіiias.asia.
Жүру барысы:
Түркістан және Дала өлкесінде Ресей әкімшілігіне қарсы жер‑жерде қарулы шабуылдар болды, көтерілісшілер бекіністер мен қоныстарға шабуыл жасадыiias.asia.
Қарсылықты патша әскерлері аяусыз басты; мыңдаған адам қаза тапты, көптеген қазақ және қырғыз ауылдары Қытайға көшіп, босқынға айналды
4. 1917–1920 жж.: Азамат соғысы және Алаш Орда, кеңес билігінің орнауы
1917–18 жж. Алаш Орда Кеңес үкіметімен келіссөздер жүргізсе де, ақ‑қызыл соғыс жағдайында толық билік орната алмады.
1920 ж. қазақ жерінде Кеңес үкіметі орнығып, қазіргі Қазақстан аумағы «Қырғыз (Қазақ) автономиялық социалистік республикасы» ретінде РКФСР құрамына кірді
5. 1920‑1930‑жж.: Ұжымдастыру және ашаршылық
Ұжымдастыру саясаты: 1929–31 жж. көшпенді мал шаруашылығын күшпен отырықшыландыру жүргізілді.
Ашаршылық (1930–33):
Зорлықпен коллективтендіру мен мал тәркілеу салдарынан қазақтардың мал саны 90 %‑ға дейін қысқардыblogs.loc.gov.
Аштықтан шамамен 1,5 млн адам, яғни халықтың төрттен бірі қайтыс болып, қазақтардың 30 %‑дан астамы қырылдыblogs.loc.gov.
1920–30‑жж. ресейлік қоныстанушылардың ықпалы, табиғи‑экологиялық өзгерістер және патшалық кезеңдегі көші‑қон процестері ашаршылықты күшейттіblogs.loc.gov.
Аштықтан аман қалғандардың миллионнан астамы Қытайға, Өзбекстанға және Ресейге босып кеттіblogs.loc.gov.
Тарихи салдары: Қазақтар өз республикасында азшылыққа айналды; дәстүрлі көшпелі өмір салты зорлықпен тоқтатылды; кейінірек мал шаруашылығын қалпына келтіру үшін қайтадан жартылай көшпенділікке рұқсат берілді
6. 1937–38 жж.: Үлкен террор және репрессиялар
Сталиндік қуғын‑сүргін барысында Алаш қайраткерлері, жазушылар, ғалымдар сияқты мыңдаған зиялы атылып, лагерьлерге қамалдыnomadsland.travel.
Астана маңындағы «АЛЖИР» (Ақындардың, Жазушылардың, Ғалымдардың, т.б. әйелдер лагері) сияқты лагерьлерге «халық жауларының» отбасы мүшелері жіберілдіnomadsland.travel.
7. 1941–45 жж.: Екінші дүниежүзілік соғыс (Ұлы Отан соғысы)
Әскери үлес: Қазақ КСР‑і Кеңес армиясына бес ұлттық дивизия бердіtraveldocs.com; мыңдаған қазақстандықтар басқа дивизиялар құрамында да шайқасты. Панфилов атындағы 316‑атқыштар дивизиясы Мәскеу түбіндегі шайқаста ерлікпен танылды.
Үй тылындағы еңбек: Соғыс кезінде Қазақстанға эвакуацияланған зауыттар орналастырылып, минералды ресурстар өндірісі артып, өнеркәсіптік база қалыптастыtraveldocs.com.
Соғыс жылдары жүздеген мың адам майданнан эвакуацияланып, демографиялық құрылым өзгерді.
8. 1940‑50‑жж.: Депортациялар мен ядролық сынақтар
1930–40‑жж. Украинадан, Кавказдан және басқа өңірлерден депортацияланған халықтар – 400 000‑ға жуық Еділ бойы немістері және басқа этностар – Қазақстанға күштеп қоныстандырылдыnomadsland.travel.
1947 ж. Семей қаласына жақын жерде Семей ядролық полигоны ашылды; бұл полигонда 1949 ж. Кеңес Одағының алғашқы ядролық жарылысы жасалды
9. 1950‑ж. ортасы: Тың және тыңайған жерлерді игеру (1954–56)
1953–54 жж. Никита Хрущёв бастамасымен «Тың игеру» науқаны жарияланып, Қазақстанның солтүстігіндегі және Ресейдің Алтай өңіріндегі кең далаға астық егілді.
1954 ж. алғашқы жылы 19 млн гектар жер жыртылып, кейін тағы 14 млн гектар жер қамтылды; 300 мыңнан астам адам (негізінен Украина мен Ресейден) арнаулы бағдарлама арқылы көшіп келдіsoviethistory.msu.edu.
1956 ж. науқан нәтижесінде 125 млн тонна астық жиналып, оның жартысынан астамы жаңа өңірлерден алындыsoviethistory.msu.edu; алайда бірқатар жылдардан кейін топырақ эрозиясы байқалып, моноегіншілік экологиялық қиындықтар туғызды
✅ Қорытынды
Бұл ментальді карта 19 ғ. соңы мен 20 ғ. ортасындағы Қазақстан тарихының басты кезеңдерін жүйелі түрде біріктіреді. Әр кезең бойынша:
Контекст: отарлық саясат, ұлттық жаңғыру, революциялар.
Оқиғалар мен даталар: 1916 көтерілісі, Алаш Орда, ашаршылық, репрессия, соғыс, тың игеру.
Себеп–салдар байланыстары: Патша жарлығы → Ұлт‑азаттық көтеріліс; ұжымдастыру → ашаршылық; репрессия → ұлттық зиялының жойылуы; соғыс → өнеркәсіптің дамуы; тың игеру → ауыл шаруашылығын кеңейту.
Салдары: демографиялық өзгерістер, мәдени трансформация, экологиялық зардаптар.