Please enable JavaScript.

Coggle requires JavaScript to display documents.

Biologia 1.3, Zer gertatzen da osasuna asaldatzen denean?, Biologia 1.2 -…

- - - - Fisikoa: Anatomikoki eta fisiologikoki ondo funtzionatzea.
      - Psikikoa: Estresari aurre egitea.
        
        Orekan egon behar dira.
      - Soziala: Harreman sare positiboa izatea.
  - - - Genetan gordeta daudenak, hauek aldatzeak besteak baino zailagoa da.
    - - Faktore fisikoak, kimikoak edo sozialak.
    - - Gobernuaren eta maila-ekonomikoaren arabeherakoak.
    - - Ondo elikatu eta ariketa fisikoa egin.
- - - - Bizitzaren mugan daude, ere ez dira izaki biziduntzat hartzen, ugaltzeko zelulak behar dituztelako. Zelula-barneko parasitoak dira denak, eta gaixotasunak eragiten dituzte. Esaterako gripea.
    - - Organismo zelulabakar prokariotoak dira. Zeluletan sartzen dira edo organismoentzat kaltegarriak diren substantzaik sortzen dituzte (toxinak) Esaterako Clostridium botulinium bakterioak toxina botulinikoak sortzen du.
    - - Organsimo zelulabakar edo zelulaniztun eukariotoak dira. Batzuek gaixotasunak eragiten dituzte, hala nola atleta-oina.
    - - Organismo zelulabakar eukariotoak dira. Batsuek oso gaixotasun larriak eragiten dituzte, hala nola malaria.
    - - Organismo zelulaniztunak dira. Esaterako, anisakisa arrain gordinean egon daiteke eta, hura janez gero, organismora sartuko da.
  - - - Inbasio-ahalmena
        
        Agente patogenoek organismo ostalarian ugaltzeko eta hedatzeko duten gaitasuna da.
      - Toxikotasuna
        
        Toxinak sortzeko gaitasuna da. Toxinak parasitatuko zelulak narriatzen edo suntsitzen dituzten substantziak dira.
- - - - Sintomak: Seinale subjektiboak (mina, nekea...)
      - Zeinuak: Seinale objektiboak (sukarra...)
  - - - Patologia: gaixotasunak ikertu
      - Etiologia: gaixotasunen kausak ikertu.
  - - - Ariketa fisikoa egin.
      - Higiene egokia izan.
      - Estresa murriztu.
      - Txertoak jarri
      - Sexu-harremanetan babesa erabili.
  - - - Pandemia
        
        Pertsona eta eremu kopuru handia.
      - Epidemia
        
        Biztanleriaren zati handia, leku jakin batean, denbora tarte gutxian.
      - Endemia
        
        Etengabea de populazio jakin batean
    - - Aktutak
        
        Azkar agertzen eta desagertzen dira.
      - Kronikoak
        
        Gutxinaka agertzen eta desagertzen dira.
    - - Infekziosoak
        
        Organismo batetik bestera kutsatzen direnak.
      - Ez infekziosoak
        
        Ez dira kutsatzen.
- - - - Estaldura epitelioa
        
        Bere funtzioa babesa da. Zelula geruza bakar batez (monoestratifikatua) edo gehiagoz (pluriestratifikatua)
      - Guruin epitelioa
        
        Substantziak sortzen eta jariatzen zelula espezializatuaz osatuta dago. Batzuek gorputz kanpora botatzen dituzte (exokrinoak) beste batzuek odolerantz (endokrinoak).
      - Elkarren ondoan hertsiki kokatutako zelulak dira. Gorputzaren kanpoaldea eta organoen kanpoalde eta barrualdea estaltzen dute.
    - - Muskulu-ehun ildaskatu eskeletikoa
        
        Hezurrari lotzen zaizkion eta mugimendua sorrarazten duten muskuluak sortzen ditu. Uzkurdura borondatezkoa da.
      - Muskulu-ehun leuna
        
        Odol-hodien eta maskuriaren paretetan dago. Uzkurdura geldoa eta ez borondatezkoa da.
      - Muskulu-ehun ildaskatu kardiakoa
        
        Miokardioa osatzen du; hau da bihotzaren muskulu-geruza. Uzkurdura ez-borondatezkoa da.
      - Bere zelulei muskulu-zuntz deritze. Muskuluen osagai nagusia da, eta gorputzaren mugimenduaren arduraduna da.
    - - Ehun konjuntiboa
        
        Ehun betegarria da, beste ehunen artean dagoen lekua betetzen du. Ehun konjuntiboen artean bat berezia dago, ehun adiposoa. Haien zelulak gantzen metaketan espezializatuak daude.
      - Kartilago-ehuna
        
        Kondrozito izeneko zelulak osatzen dute. Trinkotasun nahiko sendoa du, eta horrenbestez, euskarri-funtzioa egiteko gai da. Artikulazioetan, sudurrean, belarrietan eta trakean aurkitzen da.
      - Hezur-ehuna
        
        Euskarri eta babes-funtzioak egiten ditu. Zelularteko substantziak kaltzio-gatzak ditu, eta beraz oso ehun gogorra da. Ehun konektiboen artean gogorrena da. Hezurren osagai nagusia da
      - Odol-ehuna
        
        Odol-hodietan (arterietan, zainetan eta kapilarretan) zehar mugitzen den ehun likidoa da. Plasmak eta odol-zelulek osatzen dute. Haren funtzioa substantziak organismoan zehar garraiatzea da.
      - Euskari- eta babes-funtzioa egiten dituzte. Zelularteko substantzia asko dituzte.
    - - Nerbio-ehuna
        
        Entzefaloan, bizkarrezur-muinean eta nerbioetan dago. Nerbio-ehuna neuronek (nerbio-bulkadak igortzen espezializatutako zelulak) eta glia-zelulek (nutrizio-, euskarri- eta babes-funtzioak egiten dituzten zelulek) osatzen dute.