Please enable JavaScript.
Coggle requires JavaScript to display documents.
Lurreko geruza fluidoak, PRIMERA FOTO 1, Captura de pantalla 2025-11-01…
Lurreko geruza fluidoak
Hidrosfera
Uraren ezaugarriak
Disolbatutako gasak: Gasen disolbagarritasuna tenperaturarekiko alderantziz proportzionala da, eta presio atmosferikoarekiko zuzenki proportzionala.
Argia: eremu fotikoa argia iristen den eremua da, organismo fotosintetikoak bizi daitezkeen eremua, alegia. Eremu afotikoa, berriz, sakonago dago eta argirik gabea da.
Dentsitatea:gazitasuna handitzean gora egiten du.
Gazitasuna: Ur ozeanikoak (35g/l) gazitasuna eta sodio kloruroa da gatz nagusiena. Ur kontinentalak(0.5g/l) gazitasuna eta kaltzio bikarbonatoa da gatz nagusiena.
Tenperatura: azaleko tenperatura klimaren eta latitudearen araberakoa da. Zenbat eta sakonago, Tº baxuagoa.
Uraren zikloa edo ziklo hidrologikoa
Eragile nagusiak: eguzki erradiazioa eta grabitatea.
Urak jarraitzen dituen fase desberdinen segida da, bide ziklikoa.
Uraren zikloaren fase desberdinak:
Ebapotranspirazioa: bizidunen ura lurruntzen denean.
Iragazketa (Infiltrazioa): Grabitatearen eraginez ura barneratzen denean Lurpeko urak sortzen dira.
Prezipitazioak:Tantak elkartzean lainoak eratzen dira eta ur-partikulek pisu nahikoa hartu dutenean, erori egiten dira (euria, ihintza, elurra, kazkabarra eta izotz-zuria.
Isurketa: gainazaletik itsasorantz doazen urak: ur basatiak, uharreak, ibaiak, aintzirak ….
Lurrunketa : Eguzki-energiaren eraginez ura likido egoeratik gas egoerara pasatzen denean.
Kondentsazioa: Ur lurruna atmosferan igotzean hoztu eta likido egoerara pasatzen denean
Uraren banaketa Lur planetan
Ur ozeanikoen dinamika
Olatuak
Haizeak sortutako gainazaleko uhinak, kostaldera iristen direnean.
Itsasaldiak
Egunean 2 itsasgora eta 2 itsasbehera.
Eguzki eta ilargiaren erakarpen indarrek itsas mailaren altueran eragina dutenean.
Itsaslasterrak
Eragileak: uraren dentsitate desberdintasunak, haizeak eta Coriolis efektua.
Gazitasun eta tenperaturako desberdintasunek dentsitate desberdineko ur-masak sortzen dituzte, haien artean nahasten ez direnak eta zirkulazioa ozeaniko orokorraren oinarria eratzen dutenak.
Ur mugimendu horizontal etengabeak, azalekoak edo sakonak.
Ur kontinentalen dinamika
Lurgaineko edo lurpeko jariatze gisa higitu.
Glaziarrak:Ur gezaz eratutako izotza mugimenduan. Erliebe forma desberdinak sortu. Urtzean itsas maila gorakada eragiten du
Euriteek eta elurrek sortzen dituzten ur kontinentalak.
Ur basatiak: Ubide eta emari finkorik gabeko urak, aldizkakoak
Ibaiak: Ubide eta emari finkoko urak
Uharra: Ubide finko baina emari aldakorreko urak
Lakuak: Ur gazi edo gezako ur biltegiak
Hezeguneak: Aldizka urez estaltzen diren eremuak
Lurpeko urak: Infiltrazioz lur azpiko ur eremuak
Zer da hidrosfera?
Lur azpian, azalean eta gainazalean dagoen urak (solido,likido eta gas egoeran) osatzen duen sistema da.
Urez eta uretan proportzio desberdinetan disolbaturik dauden gatz ( kloro, sodio, magnesio,...) eta gasez ( oxigeno, karbono dioxido,..) osatua.
Atmosfera
Zer da atmosfera?
Gaur egungo atmosfera gas-nahaste batez osatuta dago (AIREA)
% 21 Oxigenoa (O2):Ezinbestekoa arnasketa zelularrerako. Atmosferako oxigeno iturri nagusia fotosintesia da.
% 1 beste gas batzuk:
% 0,04 karbono dioxidoa (CO2)
Fotosintesian erabiltzen da
Berotegi efektua eragiten du.
% 0,06 Beste gas batzuk
% 0,9 Argoia (Ar)
% 78 Nitrogenoa (N2): Ugariena. Nitrogenoaren bakterioek N2 hori asimilatu, eta nitrato eta nitrito bihurtu.
Atmosferaren egitura
ESTRATOSFERA (15-50 km)
Altuera handitu ahala, tenperatura ere bai.
Hemen ozono-geruza dago. Izpi ultramoreetatik babesten gaitu, xurgatzen dituelako.
Aire-mugimendu horizontalak bakarrik.
TROPOSFERA (0-15 km)
Hemen fenomeno meteorologikoak gertatzen dira: euriak, ekaitzak, hodeiak…
Altuera handitu ahala, tenperatura jaisten da (-55 ºC-raino).
Gasen % 90 hemen pilatzen da.
MESOSFERA (50-80 km)
Altueran handitu ahala, tenperatura jaisten da (-100 ºC-raino).
Izar-uxoak sortzen dira, hemen termosferan baino aire gehiago dagoelako eta horrek frikzio gehiago sortzen du.
TERMOSFERA (80-500 km)
500 km-ko altuera (gutxi gorabehera) espazioa (exosfera) hasten da.
Sateliteek eta espazio-estazioak geruza honetan orbitatzen dute.
Ez du muga zehatzik goiko aldean.
Irrati-uhinak islatzen ditu (irrati-seinaleak ahalbidetuz).
Aurora borealak hemen sortu.
Altuera handitu ahala, tenperatura ere bai.
Atmosferaren funtzioak
Babes funtzioa (iragazkia)
Eguzkiko erradiazio kaltegarrietatik babesten gaitu
Termosferak Gamma eta X izpiak xurgatzen ditu.
Ozono-geruzak izpi ultramoreak xurgatzen ditu.
Bakarrik argi ikusgaiak zeharkatzen du atmosfera osoa.
Funtzio erregulatzailea: BEROTEGI-EFEKTUA
Berotegi-efektuak atmosfera epeltzen du
Eguzkitik heltzen zaizkigun erradiazio guztietatik, bakarrik argi ikusgaiak lortzen du atmosfera osoa zeharkatzea lurzoruraino.
Gaur badakigu, berotegi-efektuko gasak ez baleude, Lurreko tenperatura 30 ºC baxuagoa litzatekeela.
Iristen den argi ikusgai horretatik
Zati bat lurzoruak xurgatzen du eta, ondorioz, berotzen da.
Lurrak beste zati bat islatzen du eta berriro espaziorantz bidaltzen du. Kasu honetan
Gainontzeko partea atmosferako gas batzuek xurgatzen dute eta, ondorioz, atmosfera berotzen da.
Parte bat espaziora doa eta galtzen da.
Berotegi-efektuko gas garrantzitsuenak dira: karbono dioxidoa (CO2) eta metanoa (CH4).
Atmosferaren O2 arnasketarako eta CO2 fotosintesirako erabili.
Atmosferaren dinamika
Aire mugimenduak Lurreko zenbait lekuren arteko hezetasun, presio edo tenperatura gorabeheren eraginak dira
Tenperatura
Tenperatura altuerarekin gutxitu.
Termometroarekin neurtu.
Gorputz batek duen barne energia adierazten du
Egoera berezia: inbertsio termikoa
Non jartzen dira berogailuak? Eta aire egokituak? zergatik?
Aire beroa dentsitate txikiagoa →gora mugitu.
Aire hotza dentsitate handiagoa →beherantz mugitu.
Egoera berezia: inbertsio termikoa.
Airearen mugimendu bertikalak eragotzi
Hodei eta haize gabeko egoeretan gertatu.
Lurra hozten den heinean gaineko airea beroak harrapatuta uzten ditu hodeiak eta kutsadura.
Presio atmosferikoa
Gure gaineko airearen pisua
Presioa bi faktoreen menpe dago
Garaiera: Zenbat eta garaiera handiago, orduan eta presio atmosferiko txikiagoa.
Airearen temperatura: Aire hotza beroa baino trinkoagoa da eta beherantz egiten du. Beraz, aire hotzak presio handiagoa eragiten du.
Presioa neurtzeko barometroa erabiltzen da.
Milibaretan (mb) neurtu
1 atm (atmosfera) = 1.013,25 mb
Isobarak, mapa metereologikoetan presio berdineko guneak adierazi.
Hezetasun atmosferikoa
Atmosferak duen ur lurrun kantitatea.
Hezetasun erlatiboa (%)
Tenperatura batean dagoen ur lurrun kantitatea.
%100 denean ihintz puntua (euria)
Hodeiak
Ur-lurruna kondentsatzean sortu
Hodeietan prezipitazioak (likidoak zein solidoak) sortu giro tenperaturaren arabera
Egonkortasun eta ezengonkortasun atmosferikoa
Egonkortasun egoera→Antizikloiak (A)
Zerua garbi egoten da.
Aire hotza jeistean berotu, ura lurrunduz eta oskarbi geratuz.
Presio altuko eremuak, 1013 mb baino handiago.
Airea ordulari orratzen norabidean mugitzen da presio altuko gunetik baxura.
Desegonkortasun egoera→ Borraska/depresioa (B)
Aire beroa igotzean hoztu, ura kondentsatu eta prezipitazioak sortuko dira.
Airea ordulari orratzen kontra mugitzen da presio altuko gunetik baxura
Presio txikiko eremuak , 1013 mb baino txikiago
HAIZEA: airearen mugimendu HORIZONTALAK
Beti presio atmosferiko altuko gunetatik presio txikiko gunetara mugitzen da
Konbekzio zelulak eta zirkulazio atmosferiko globala
Lurraren errotazioagatik eta Coriolisen efektuagatik, haizeak desbideratzen dira.
Ipar hemisferioan eskuinerantz desbideratzen ditu eta hego hemisferioan, aldiz, ezkerrerantz.
Eguzkiak gehiago jotzen duen eskualdeetan aire berotu eta gora igotzen da, troposferan ibiliz hoztu eta behera egin ondoren, bere sorburura itzultzen da, lurrazaletik.
Atmosferako aire mugimendua da.
Eguraldia eta klima
Eguraldia
Mugikorrean eguraldia begiratu. Zein faktore agertzen dira?
Hezetasuna
Hodeiak
Tenperatura
Haizea indarra eta norantza
Presioa: Antizikloiak/borraskak
Atmosferak une eta toki jakin batean duen egoera da.
Eguraldia neurtzeko tresnak
Lurraren inguruan dabiltzate exosfera geruzan.
Atmosferaren egoeraz informatu: hodeiak, haizeen mugimendua, tximistak,...
Klima
Eskualde bateko, denbora luze batean atmosferaren egoeraren batezbestekoa.
Kontuan hartu: tenperatura, hodeiak, prezipitazioa, eguzki-orduak, argia, hezetasuna, haizearen abiadura, haizearen norantza,...
Eguraldi mapak
Mapa metereologikoa, une batean eta leku bateko egoera atmosferikoa adierazten du.
BARNE ETA KANPO PROZESU GEOLOGIKOAK
BARNE ETA KANPO PROZESU GEOLOGIKOAK
ERLIEBEA
Dinamikoa (etengabe aldatzen), barne- eta kanpo-prozesuen etengabeko jardueraren ondorioa.
Lurrazalak une jakin batean duen forma.
Bero-grabitate interakzioak
Lurraren barneko beroa: magmatismoa, plaken tektonika...
Eguzkiaren beroak kanpo-prozesu geologikoak eragin
Lurraren barne-beroak barne-prozesu geologikoak eragin
Eguzkiaren beroa: uraren zikloa
Barne prozesu geologikoak erliebea eratu
Lurraren barnetik datorren energiarengatik gertatzen diren prozesuak.
Batzuk oso motelak, beste batzuk ezustekoak eta bortitzak.
Sumendien erupzioak, litosfera-plaken mugimenduak, lurrikarak...
KANPO prozesu geologikoak ERLIEBEA HONDATU
Tenperatura-aldaketak, haizea, ibaiak, glaziarrak, itsas-korronteak…
BARNE PROZESU GEOLOGIKOAK
3 prozesu dira: deformazioa, magmatismoa eta metamorfismoa.
Deformazioak
Zer egitura sor daitezke?
Diaklasak : harrien deformazioak dira konpresio zein distentsio indarrek edo zizaila indarrek eragindako deformazio zurrunak eraginda.Arrokak hausturan zehar ez dira desplazatzen.
Failak :harrien deformazioak dira konpresio zein distentsio indarrek edo zizaila indarrek eragindako deformazio zurrunak eraginda. Arrokak hausturan zehar desplazatzen dira.
Tolesturak: Harrien deformazioak dira presioa eta tenperaturak eraginda. Ertz konbergenteetan gertatzen da. Konpresio indarrez sortuak.
Prozesu tektonikoek eta orogenikoek harriak deformatzeko adinako esfortzuak sortzen dituzte.
Erliebeak sortu.
Magmatismoa
Lurrazalean gertatzen bada azkar hozten da eta harri bolkanikoak sortzen dira.
Lurrazal azpian gertatzen bada astiro hozten da eta kristal handiak sortzen dira, harri plutonikoak
Harri bolkanikoa sortzeko prozesua, magma hoztean .
Metamorfismoa
Edozein ertz motatan gerta.
Presio eta tenperatura handien eraginez harriak eraldatzean sortzen den harri berria.
KANPO PROZESU GEOLOGIKOAK
Erliebeak hondatu
Higadura
Material askeak lekuz aldatu.
Klima eta harri motaren arabera higadura erliebe ezberdinak sortu.
Lurrazalaren materialeen desgatea da, eragile geologikoen bidez
Garraioa
Eragile geologikoek (ibaiak, itsasoa, glaziarrak,…) material askeak leku batetik bestera eramaten dituzte.
Motak
Solido egoeran
Hautakorra: haizea eta ura
Ez-hautakorra: glaziarrak
Disolbatuta
Meteorizazioa
Airea, ura edo bizidunen eraginez harrien apurketa edo konposizio aldaketa.
3 motak
FISIKOA edo MEKANIKOA: Harrien apurketa konposizioa aldatu gabe.
KIMIKOA: Harrien eraldaketa, konposizio kimikoa aldatzen da beste mineral batzuk agertuz.
BIOLOGIKOA: Izaki bizidunen eraginez.
Meteorizazio kimikoa
DISOLUZIOA: Urak gatzez osatuta dauden mineralak disolbatu.
OXIDAZIOA: Oxigenoa burdina duen mineralarekin konbinatzean, burdin oxido bihurtzen da, apurtzeko errazak.
Hezetasuna behar da mineralen konposizioa aldatzeko eta erreakzio kimikoak arinago gertatzen dira tenperaturak gora egiten duenean.
KARBONATATZEA: Ura + CO2 = azido karbonikoa honek, kareharria (kaltzio karbonato, CaCO3 disolbaezina) bikarbonato , Ca(CO3H)2bihurtu eta hau disolbakorra da. (kobak, simak,estalaktitak, … sortuz)
Meteorizazio mekanikoa edo fisikoa
Mineralen konposizioa aldatu gabe apurtzen direnean.
Meteorizazio biologikoa
Izaki bizidunak haztean arrakaletan presioa egiten dute edo zulatzen dute harria puskatuz.
Sedimentazioa
Sedimentazio: sedimentuak (garraiatutako materialak) leku batean pilatzea.
Sedimentuak: pilatutako materialak.
Ingurune sedimentarioak: Sedimentuak pilatzen diren lekuak.
Diagenesia
Arro sedimentarioetan, sedimentuak harri sedimentario bihurtzeko prozesu multzoa.
Sedimentuak izan daitezke: harri zatiak, uretan disolbatutako gatzak eta izaki bizidunen hondarrak.
Lurzora eratu
Lurrazalaren kanpo geruza da, biziaren euskarria.
Osagaiak
Ez-organikoak: Harri, mineral zatiak, ura, gatz disolbatuak eta airea.
Organikoak: Bizidunak eta beraien hondakinak osatzen dute. Usteltzean HUMUSA osatzen dute.
Lurzoruaren eraketan eragina dituzten faktoreak
KLIMA: Tenperatura eta prezipitazioa harrien meteorizazioa eta landaredia mugatu.
HARRI AMA: Harriaren konpozisioa (mineralak) bertan haziko den landaredia mugatu.
BIZIDUNAK: Meteorizazioan laguntzen dute eta materia organikoa gehitzen diote. Humusa sortzeko.
DENBORA: Lurzoru heldua lortzeko hamarkadak behar dira nahiz eta klimarekin aldakorra izan.
TOPOGRAFIA:Aldapak ez dira egokiak lurzoru eraketarako.
