Please enable JavaScript.

Coggle requires JavaScript to display documents.

LÝ LUẬN NHẬN THỨC - Coggle Diagram

- - - - Nhận thức chỉ dừng ở hình ảnh bên ngoài của sự vật
      - Con người chỉ nhận thức được hiện tượng, không nhận thức được “vật tự nó”
  - - - Dù có yếu tố biện chứng, nhưng vẫn đứng trên lập trường duy tâm
      - Hegel: nhận thức là quá trình tự nhận thức của tinh thần thế giới
      - Platon: nhận thức là hồi tưởng của linh hồn về “ý niệm”
      - Không phủ nhận nhận thức, nhưng giải thích theo hướng thần bí
      - Đại biểu: Platon, Hegel.
    - - Phủ nhận chân lý khách quan, đề cao Thượng đế hoặc cảm giác cá nhân
      - Cho rằng vật chất chỉ là phức hợp cảm giác; nhận thức là phản ánh trạng thái chủ quan của con người, không phải thế giới khách quan
      - Đại biểu: Béc-cơ-li, E. Makhơ, Phichtơ
  - - - Chưa thấy vai trò của thực tiễn trong nhận thức.
      - Mang tính siêu hình, máy móc, xem phản ánh là sao chép thụ động
- - - - Thế giới vật chất tồn tại độc lập với ý thức, cảm giác hay kinh nghiệm của con người
      - Con người có thể chưa biết, nhưng điều đó không ảnh hưởng đến sự tồn tại khách quan của vật chất
      - Ý thức chỉ là sự phản ánh của tồn tại khách quan, không phải cái quyết định sự tồn tại của thế giới
    - - Cảm giác và tri thức của con người là sự phản ánh hiện thực khách quan vào bộ óc người
      - Nhưng sự phản ánh không thụ động hay “giống như cái gương” (như duy vật trước Mác)
      - Chủ nghĩa duy vật biện chứng nhấn mạnh vai trò tích cực, sáng tạo của chủ thể - con người tham gia thực tiễn, nhận thức và biến đổi thế giới
      - Nhận thức là sự phản ánh năng động và sáng tạo
    - - Thực tiễn là tiêu chuẩn duy nhất để kiểm tra tri thức đúng hay sai
      - Thực tiễn bao gồm: hoạt động sản xuất, đấu tranh xã hội, nghiên cứu khoa học, thực nghiệm, quan sát
      - Con người chứng minh tính đúng đắn của nhận thức, bổ sung và phát triển tri thức mới.
  - - - Thế giới vật chất khách quan là nguồn gốc duy nhất và cuối cùng của nhận thức. → Không phải ý thức sinh ra thế giới, mà thế giới vật chất có trước và độc lập với ý thức con người
    - - Nhận thức là quá trình phản ánh hiện thực khách quan vào bộ óc người, tạo ra tri thức về thế giới
      - Tính duy vật: Cái bị phản ánh (thế giới vật chất) tồn tại độc lập với cái phản ánh (ý thức)
      - Tính biện chứng:
        
        Nhận thức là quá trình vận động, phát triển, có mâu thuẫn và giải quyết mâu thuẫn
        
        Là quá trình đi từ chưa biết → biết ít → biết nhiều hơn, đầy đủ hơn
        
        Tri thức luôn được bổ sung, sửa chữa, hoàn thiện qua thực tiễn
    - - Nhận thức kinh nghiệm
        
        Dựa trên quan sát, trải nghiệm, thí nghiệm → cho tri thức cảm tính, riêng lẻ
        
        Hiểu biết còn bề ngoài, chưa nắm bản chất, tính quy luật
      - Nhận thức lý luận
        
        Dựa trên tư duy trừu tượng (khái niệm, phán đoán, suy luận) → khái quát bản chất, quy luật
        
        Cần dựa trên thực tiễn để tránh xa rời hiện thực
      - Nhận thức thông thường
        
        Tự phát, trực tiếp trong đời sống hằng ngày
        
        Thiếu hệ thống, thiếu khái quát khoa học
      - Nhận thức khoa học
        
        Có ý thức, phương pháp, hệ thống → phản ánh mối liên hệ bản chất, tất yếu
        
        Cao hơn nhận thức thông thường
- - - - Từ Hy Lạp cổ “Practica” – nghĩa là hoạt động tích cực.
      - Theo triết học Mác – Lênin: Thực tiễn là toàn bộ hoạt động vật chất – cảm tính, mang tính lịch sử – xã hội của con người, nhằm cải tạo tự nhiên và xã hội, phục vụ sự tiến bộ của nhân loại.
    - - Duy tâm: coi hoạt động tinh thần, ý thức, sáng tạo của Thượng đế là “thực tiễn”.
      - Duy tâm: coi hoạt động tinh thần, ý thức, sáng tạo của Thượng đế là “thực tiễn”.
      - Mác khẳng định: “Khuyết điểm của chủ nghĩa duy vật trước đây là chỉ xem sự vật dưới hình thức khách thể, chứ không xem nó là hoạt động cảm giác – thực tiễn của con người.”
  - - - Con người dùng lực lượng vật chất, công cụ vật chất để tác động vào thế giới vật chất, làm biến đổi nó.
      - Có thể quan sát, cảm nhận trực tiếp được.
    - - Diễn ra trong xã hội loài người, có sự kế thừa kinh nghiệm qua các thế hệ.
      - Bị giới hạn bởi điều kiện lịch sử cụ thể, luôn vận động và phát triển theo từng giai đoạn.
    - - Khác với bản năng thụ động của động vật, thực tiễn là hoạt động có ý thức, có mục tiêu, có kế hoạch nhằm cải tạo thế giới.
      - Mọi hành động thực tiễn đều gồm mục đích – phương tiện – kết quả, trong đó mục đích nảy sinh từ nhu cầu và lợi ích xã hội.
  - - - Là hình thức sớm nhất, cơ bản nhất; con người sử dụng công cụ để sản xuất ra của cải vật chất.
      - Quyết định các hình thức thực tiễn khác. Là nền tảng tồn tại của xã hội.
    - - Hoạt động nhằm cải tạo các quan hệ xã hội, đấu tranh giai cấp, giải phóng dân tộc, bảo vệ hòa bình, dân chủ, tiến bộ xã hội.
      - Tạo điều kiện xã hội – chính trị thuận lợi cho sự phát triển của con người.
    - - Con người chủ động tạo ra điều kiện mới để nghiên cứu, thí nghiệm, phát minh.
      - Ngày càng quan trọng trong thời đại khoa học – công nghệ; thúc đẩy sản xuất và cải tạo xã hội.
  - - - Nhờ tác động vào thế giới, thực tiễn buộc sự vật bộc lộ bản chất, quy luật để con người nhận thức.
      - Cung cấp dữ liệu, kinh nghiệm, tài liệu thực tế cho quá trình nhận thức.
      - Rèn luyện giác quan, năng lực tư duy và tạo ra phương tiện, công cụ nhận thức mới (kính hiển vi, máy tính...).
      - → Không có thực tiễn thì không có nhận thức, không có khoa học, không có lý luận.
    - - Nhận thức nảy sinh từ nhu cầu thực tiễn, phục vụ trở lại thực tiễn.
      - Mục đích cuối cùng của tri thức là chỉ đạo hoạt động thực tiễn → Giúp con người cải tạo tự nhiên, xã hội, nâng cao đời sống.
      - Tri thức chỉ có giá trị khi được áp dụng trong đời sống.
    - - Thực tiễn là tiêu chuẩn khách quan duy nhất để kiểm nghiệm tri thức đúng hay sai
      - Chỉ thông qua hoạt động thực tiễn, con người chứng minh được chân lý hoặc bác bỏ sai lầm.
      - Tính hai mặt của thực tiễn:
        
        Tuyệt đối: vì thực tiễn là tiêu chuẩn khách quan duy nhất.
        
        Tương đối: vì thực tiễn luôn vận động, nên kết quả kiểm chứng cũng thay đổi theo điều kiện lịch sử cụ thể.
- - - - Nhận thức cảm tính (trực quan sinh động)
      - Nhận thức lý tính (tư duy trừu tượng)
  - - - Là giai đoạn đầu tiên của quá trình nhận thức, phản ánh trực tiếp thế giới khách quan thông qua giác quan.
      - Gắn liền và nảy sinh từ hoạt động thực tiễn.
    - - Cảm giác
        
        Phản ánh thuộc tính riêng lẻ của sự vật khi tác động trực tiếp vào giác quan. Là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan.
        
        Nguồn gốc đầu tiên của mọi tri thức.
      - Tri giác
        
        Tổng hợp nhiều cảm giác → hình ảnh trọn vẹn hơn về sự vật, vẫn mang tính trực tiếp.
        
        Giúp con người nhận thức sự vật như một chỉnh thể.
      - Biểu tượng
        
        Hình ảnh tái hiện trong trí nhớ khi sự vật không còn tác động trực tiếp. Là hình thức cao nhất của cảm tính.
        
        Trung gian giữa cảm tính và lý tính, chuẩn bị cho tư duy trừu tượng.
      - Đặc điểm chung
        
        Phản ánh trực tiếp, cụ thể, sinh động.
        
        Còn chưa khái quát, chưa nắm bản chất, chưa phân biệt cái chung – riêng, nhân – quả → Là nền tảng cho nhận thức lý tính.
  - - - Là giai đoạn cao hơn, phản ánh thế giới một cách gián tiếp, khái quát, trừu tượng thông qua các hình thức tư duy.
      - Giúp con người nhận ra bản chất, quy luật, mối liên hệ tất yếu của sự vật.
    - - Khái niệm
        
        Phản ánh những thuộc tính chung, bản chất của nhóm sự vật (ví dụ: “Tổ quốc”, “Dân tộc”).
        
        Là đơn vị cơ bản của tư duy trừu tượng, hình thành từ tổng hợp kinh nghiệm thực tiễn.
      - Phán đoán
        
        Liên kết các khái niệm để khẳng định hoặc phủ định thuộc tính, quan hệ của sự vật.
        
        Biểu hiện dưới dạng mệnh đề (có chủ từ, vị từ, hệ từ). Giúp hình thành tri thức cụ thể.
      - Suy lý (suy luận)
        
        Liên kết các phán đoán để rút ra kết luận mới. Có 2 loại: quy nạp (từ cái riêng đến cái chung) và diễn dịch (từ cái chung đến cái riêng).
        
        Giúp mở rộng tri thức, phát hiện quy luật, nâng cao năng lực tư duy logic.
      - Đặc điểm chung:
        
        Phản ánh gián tiếp, khái quát, trừu tượng.
        
        Nhận ra mối liên hệ bản chất – tất yếu – bên trong của sự vật.
        
        Tuy nhiên, nếu tách khỏi thực tiễn, lý tính có thể xa rời hiện thực → Cần được kiểm nghiệm qua thực tiễn.
  - - - Cảm tính: phản ánh trực tiếp, cụ thể.
      - Lý tính: phản ánh gián tiếp, trừu tượng, khái quát.
    - - Cảm tính là cơ sở của lý tính
      - Lý tính dẫn dắt và kiểm nghiệm lại cảm tính trong thực tiễn.
      - Cả hai cùng phát triển nhờ thực tiễn.
    - - Tuyệt đối hóa cảm tính → rơi vào chủ nghĩa duy cảm.
      - Tuyệt đối hóa lý tính → rơi vào chủ nghĩa duy lý cực đoan.
- - - - Sự vật luôn vận động, biến đổi, phát triển
      - Nhận thức của con người cũng vận động, phát triển tương ứng
  - - - Chân lý là tri thức, nhưng phản ánh đúng hiện thực khách quan
      - Nội dung của chân lý là khách quan, không phụ thuộc vào ý chí, cảm xúc, niềm tin, lợi ích hay sự đồng thuận của con người
      - Lênin: “Thừa nhận chân lý khách quan, tức là chân lý không phụ thuộc vào con người và loài người.” => Là người duy vật nghĩa là thừa nhận chân lý khách quan
    - - Tính tương đối: Tri thức phản ánh đúng nhưng chưa đầy đủ, chỉ phản ánh một mặt, một giai đoạn, trong điều kiện giới hạn. Tính tương đối là kết quả của giới hạn lịch sử, xã hội, khoa học chứ không phải sai lầm.
      - Tính tuyệt đối: Là tri thức phản ánh đầy đủ, toàn diện hiện thực khách quan trong phạm vi nhất định. Tuy nhiên, con người chỉ tiến gần đến chân lý tuyệt đối, không thể đạt trọn vẹn tuyệt đối.
      - Quan hệ giữa hai tính: - Tính tuyệt đối và tương đối gắn bó biện chứng, chuyển hóa lẫn nhau. - Mỗi chân lý tương đối là một phần, một nấc thang của chân lý tuyệt đối. - Lênin: “Chân lý tuyệt đối là tổng số những chân lý tương đối
      - Cần tránh hai khuynh hướng sai lầm:
        
        Tuyệt đối hóa chân lý tuyệt đối => bảo thủ, giáo điều.
        
        Tuyệt đối hóa chân lý tương đối => chủ nghĩa hoài nghi, phủ nhận chân lý khách quan
    - - Không có chân lý trừu tượng, chân lý luôn cụ thể => Vì tri thức chỉ đúng trong những điều kiện, hoàn cảnh, không gian, thời gian lịch sử nhất định
      - Thoát ly điều kiện cụ thể => tri thức trở nên sai lệch, không phản ánh đúng thực tế.
      - Nguyên tắc rút ra
        
        Nguyên tắc lịch sử - cụ thể trong nhận thức và hoạt động.
        
        Xem xét sự vật trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể, không tách rời điều kiện thực tiễn.
        
        Chống
        
        Giáo điều: rập khuôn, áp dụng máy móc kinh nghiệm cũ.
        
        Chủ quan duy ý chí: nhận định tách rời điều kiện thực tế.