Please enable JavaScript.
Coggle requires JavaScript to display documents.
А.Байтұрсынұлының Қазақ тілі дыбыстық жүйесіне, буын түрлеріне, ықпал…
А.Байтұрсынұлының Қазақ тілі дыбыстық жүйесіне, буын түрлеріне, ықпал түрлеріне, екпін түрлеріне байланысты теориялық. Тұжырымдамалары мен көзқарастарын кітаптардан талдау
Буын түрлері
-
А. Байтұрсынұлы қазақ тіліндегі буындарды зерттеп, оларды үш түрге бөлді:
Ашық буын: Бір дауысты дыбыспен аяқталатын буын (мысалы, "қа").
Тұйық буын: Дауысты және дауыссыз дыбыспен аяқталатын буын (мысалы, "қарт").
Бітеу буын: Дауыссыз дыбыстармен шектелген буын (мысалы, "қарттар").
Байтұрсынұлының буын туралы теориялары қазақ тілінің ырғақтық және үндестік заңдылықтарын түсінуге негіз болды.
- Қазақ тілінің дыбыстық жүйесі
А. Байтұрсынұлы қазақ тілінің дыбыстарын толық зерттеп, оларды екі топқа бөлді:
Екі топ
Дауысты дыбыстар: Дауысты дыбыстардың жуан және жіңішке болып бөлінуі тілдің үндестік заңы негізінде анықталған. Ол дауыстыларды әрі қарай ашық, қысаң, еріндік және езулік деп жіктеді.
Дауыссыз дыбыстар: Байтұрсынұлы дауыссыздарды қатаң, ұяң және үнді болып бөлді. Бұл жіктелім қазақ тілінің фонетикалық ерекшеліктерін нақтылай түседі.
Оның "Тіл-құрал" кітабында дыбыстардың жасалу жолдары мен олардың фонетикалық қызметі кеңінен сипатталған.
Жалпы мәліметтер
-
Дыбыстық жүйе (фонетика) туралы мәліметтер: "Тіл-құралдың" 1-бөлімінде кездеседі. Мұнда дауысты және дауыссыз дыбыстардың түрлері, олардың жасалу жолдары мен қызметі сипатталады.
Буын түрлері: Әдетте, фонетикаға арналған тараудың соңғы бөлігінде орналасады.
-
-
-
-
Ықпалдар мен екпін: Әдетте, 15-20-беттерде кездеседі.
Екпін түрлері
-
А. Байтұрсынұлының екпінге қатысты көзқарасы да қазақ тілінің табиғатын ашуға бағытталған. Ол қазақ тілінде екпіннің сөздің соңына қарай түсетінін атап көрсеткен. Мысалы:
-
-
Ол екпіннің қазақ тілінде басқа тілдердегідей күшті болмайтынын, ал қазақ сөйлеу тілінің табиғи ырғағына тәуелді екенін айтқан.
Ықпал түрлері
-
А. Байтұрсынұлы ықпалдың (ассимиляцияның) бірнеше түрін атап көрсетеді. Оның еңбектерінде қазақ тіліндегі сөздердің бір-біріне ықпал ету заңдылықтары нақты қарастырылған:
Ілгерінді ықпал: Алдыңғы дыбыстың соңғы дыбысқа әсер етуі (мысалы, "қалада").
Кейінді ықпал: Соңғы дыбыстың алдыңғы дыбысқа әсері (мысалы, "жүрекше").
-
-