Please enable JavaScript.

Coggle requires JavaScript to display documents.

ATMOSFERAREN ETA HIDROSFERAREN EGITURA - Coggle Diagram

- - - - Estratopausetik(55km) mesopauseraino(80km). Geruza horretan, meteoritoak airearen marruskaduraz desegin, eta izar iheskor bihurtzen dira. Tenperatura –80 °C-koa da.
    - - Termopausatik(500km) 10000km-raino. Aireak, mehea da, ezin du eguzki argia atxiki, eta, horregatik, geruzaren zeru kolorea ilundu egiten da kanpo espaziora iritsi ahala.
    - - Tropopausetik(9-16km) estratopauseraino(55km). Airea oso mehea da han, eta horizontalki mugitzen da. Estratopausan temperatura 0 ºC-tik -4 ºC-raino
        
        Ozono geruza: izpi ultramoreak xurgatzen ditu. Uhin luzeko erradiazioak –energia gutxiagokoak eta ezinbestekoak Lurreko bizitzarako– baino ez dira iristen troposferara.
    - - Mesopausatik(80km) Termopausaraino(500km). -1000 ºC temperatura egiten du. Eguzki erradiazioa xurgatzen du. Poloetan, eguzki elektroien eta elektroien arteko marruskadurak argia eta kolorea sortzen ditu. Fenomeno hori aurora borealak dira
    - - Lurrazaletik tropopauseraino (9-16km lodiera). Bizitzarako ezinbestekoak diren atmosfera gasen (N2, O2, CO2) % 80 ditu. Fenomeno meteorologikoak eta berotegi efektua geruza horretan gertatzen dira. Tenperatura 15 °C ingurukoa da geruzaren behealdean; eta –70 °C ingurukoa tropopausan
  - - - Hezetasun atmosferiko
        
        Hezetasun absolutoa
        
        Aire bolumen batek une jakin batean duen ur lurrunaren guztizko kantitatea da; gramo/metro kubikoetan adierazten da. Aire masa batek ezin duenean ur lurrun gehiago eduki, asetasuna esaten da. Asetasun tenperaturari ihintz puntu esaten zaio.
        
        Hezetasun erlatiboa
        
        Aire masa batek duen ur lurrun kantitatearen eta dagoen tenperaturan eduki lezakeen kantitatearen arteko erlazioa da; ehunekotan adierazten da. Hezetasun erlatiboa % 100era iristen bada, ihintz puntura iritsi da.
      - Asetasun kurba
        
        Asetasun hezetasuna tenperaturarekiko zuzenki proportzionala da. Aire masa batek, tenperaturaren arabera, ihintz puntura iristeko behar duen hezetasun kontzentrazioa. .
      - Presio atmosferikoa
        
        Aireak lurrazalaren gainean egiten duen indarra. Altuera handia = Prezioa txikitxen da. Itsasoaren mailan (0 metroko altitudea), presioa atmosfera batekoa da. Barometroarekin neurtzen da. Presioa airearen hezetasunaren eta tenperaturaren araberakoa da. Aire hezeak lehorrak baino dentsitate txikiagoa du, eta gorantz egiten du.
        1 atmosfera (atm)
        1 atm = 760 mmHg = 1013,3 milibar (mb)
      - Airearen mugimendu bertikalak
        
        Aire beroa = dentsitate txikia, gora egiteko eta goranzko korronte termikoak sortzen du, Goialdeko aireak, aldiz, hotzagoa eta dentsoagoa da eta behera egiten du.
        Altuera desberdinetan gertatzen diren tenperatura eta presio gorabeherek airearen goranzko eta beheranzko mugimenduak eragiten dituzte. Aldakuntza horien neurriak gradiente bertikal termikoa eta gradiente adiabatikoa zehazten ditu.
        
        Gradiente adiabatiko hezea (GAH)
        
        Aire masa ihintz puntura iristen den uneko gradiente dinamikoa da. GAHk 1 baino balio txikiagoa du, 0,3 eta 0,6 ºC/100 m bitartekoa.
        
        Gradiente adiabatiko lehorra (GAL)
        
        Ura lurrun moduan edukitzen du.
        1 ºC/100 m-ko balioa du, gradiente dinamikoa da, mugimenduan dauden aire masei baitagokie, airearen tenperaturaren edota hezetasunaren arabera gorantz edo beherantz egiten dutenei.
        
        Gradiente Bertikal Termikoa (GBT)
        
        Airearen tenperatura altitudearekin jaisten da. Airea lurrazaletik berotzen da, lurrazalak beroa igortzen baitu, eta hoztu egiten da altuera hartu ahala. Bero hori eroapen, konbekzio eta erradiazio bidez transmiti daiteke. Gradiente honen balioa, batez beste, 0,65 ºC ingurukoa da 100 m bakoitzeko. Latitudearen, urtaro aldaketen eta egunaren eta gauaren arteko zikloen arabera alda daiteke.
        
        Inbertsio termikoa: Altuerarekin tenperaturak gora egiten duenean gertatzen da, hau da, GBTa negatiboa denean. Inbertsio termikoak airearen mugimendu bertikalak eragozten ditu, goizeko lainoak sortuz. Arrazoi beragatik eusten dio atmosferaren kutsadurari gainazalaren gainean.
      - Egonkortasun eta ezegonkortasun atmosferikoa
        
        Antizikloi
        
        Presio altuko eremuak, 1013mb baino handiago. Zerua garbi egoten da. Aire hotza jeistean berotzen da. Mapa meteorologikoetan, "A" batez adierazten dira.
        
        Depresioak
        
        Prezio txikiko eremuak, 1013mb baino txikiago. Aire beroa igotzean hozten da, ura kondentsatu eta prezipitazioak sortuko dira. Mapa meteorologikoetan, B batez adierazten dira.
      - Airearen mugimendu horizontalak
        
        Tenperaturan, alde handiak izaten dira latitude batetik bestera. Horrek airearen mugimendu horizontalak eragiten ditu, bai lurrazalaren mailan, bai altueran, eta konbekzio zelulak sortzen ditu.
      - Konbekzio zelulak
        
        Eguzki erradiazio handiagoa duen eskualde bateko aire beroa gora igotzen da, troposferaren goiko aldetik ibiliz latitude altuagoetara jotzen du eta, hoztu eta behera egin ondoren, bere sorburura itzultzen da, lurrazaletik. Intsolazio mailengatik, Lurraren tamainagatik, ozeanoen eta kontinenteen banaketa desorekatuagatik eta Lurraren errotazioagatik sortzen dira.
        
        Coriolisen efektua:Ipar hemisferioan Coriolis efektuak eskuinerantz desbideratzen ditu haizeak; eta hego hemisferioan, aldiz, ezkerrerantz.
        I-H edo H-I norabidea ez da garrantzitsua; desbideratzea hemisferioaren araberakoa da.
  - - - Beroaren banaketa
        
        Haizearekin airea mugitzen da eta aire masak mugitzen direnean presio aldaketak sortzen ditu.Eguzki izpiek eta lurreko emisioek aire masak berotzean eragindako bero transferentziaren ondorio, alegia. Intsolazioa lurreko latitudearen araberakoa da.
      - Berotegi efektua
        
        Eguzki izpiak errebotatzen dute berotegi efektuaren esker eta horregaitik Lurraren temperatura 15 ºC eta ez -18ºC
    - - Atmosfera gamma izpiak, X izpiak eta izpi ultramoreak(izaki bizidunentzat hilgarrienak diren izpiak) sartzea eragozten du.
- - - - Tenperatura
        
        Azaleko tenperatura klimaren eta latitudearen araberakoa da. Sakoneko tenperatura 5 ºC eta 0 ºC (poloetan) bitartekoa izaten da; eta latitude ertainetan eta baxuetan, berriz, 20 ºC (azalean) eta 4 ºC (sakoneran) bitartekoa. Hiru geruza bertikal daude: epilimnion, termoklina (mesolimnion) eta hipolimnion. Termoklinak funtsezko zeregina du ur ozeanikoen dinamikan, goiko geruza beroa azpikoarekin (hotzagoa eta dentsoagoa) nahastea eragozten baitu.
      - Dentsitatea
        
        Gazitasunarekin eta tenperaturarekin du zerikusia: txikitu egiten da tenperaturak gora egin ahala, eta, handitu, aldiz, gazitasuna handitzen den heinean.
      - Disolbatutako gasak
        
        Lurreko atmosferatik datoz edo jarduera fotosintesikoaren bidez sortzen dira. Karbono dioxidoa (CO2) da ugariena; eta oxigenoa (O2) eta nitrogenoa (N2), ondoren. Gas horien disolbagarritasuna tenperaturarekiko alderantziz proportzionala da, eta presio atmosferikoarekiko zuzenki proportzionala.
      - Argiztapena eta gardentasuna
        
        Eremu fotikoa argia iristen den eremua da, organismo fotosintetikoak bizi daitezkeen eremua, alegia.
        
        Eremu afotikoa, berriz, sakonago dago eta argirik gabea da.
      - Gazitazuna
        
        Uretan disolbatutako gatz kopurua da. Ur ozeanikoek (gaziak) 35 g/L-ko gazitasuna dute batez beste, eta sodio kloruroa da haietan gatzik ugariena. Ur kontinentalek (gezak) 0,5 g/L-ko gazitasuna dute, eta kaltzio bikarbonatoa dute batez ere. Ur gazikarek 0,5 g/L eta 35 g/L bitarteko kontzentrazioak izaten dituzte.
    - - Zikloak uraren mugimenduak erakusten ditu, uraren egoera desberdinetan, bai eta urak atmosferarekin, geosferarekin eta biosferarekin duen lotura ere. Eguzki energiak eta grabitateak ematen diote beharrezko indarra prozesu horri.
        
        1º: Eguzki energiak uraren lurruntzea eta ebapotranspirazioa eragiten ditu; ondorioz, urak gorantz egiten du.
        
        2º: Ur lurruna kondentsatu egiten da eta, kondentsatzean, hodeiak sortzen ditu.
        
        3º: Kondentsazioak uraren prezipitazioa eragiten du.
        
        4º: Ur hori lurrazalean behera abiatzen da (lurgaineko jariatzea) edo lurrean barrena iragazten da (lurpeko jariatzea).
- - - - Tolesturak: Material solidozko deformazio plastikoak dira, uhin formakoak, konpresio indarren eraginez sortuak.
        
        Antiklinalak: uhinaren zabalgunea behealdean duten tolesturak dira; material zaharrenak tolesturaren nukleoan daude. ![image]
        
        Sinklinaletan: uhina gorantz irekita geratzen da, U forman, eta material berrienak tolesturaren nukleoan.
      - Failak eta diaklasak: Arroketan gertatzen diren apurketak dira. Konpresio zein distentsio indarrek edo zizaila indarrek eragindako deformazio zurrunak dira. Failetan, arrokak hausturan zehar desplazatzen dira; diaklasetan, aldiz, ez.
        
        Faila normala: Distentsio esfortzuen ondorioz eratzen da, hau da, bi bloke bata bestetik aldentzen dituzten indarren bidez, haietako bat faila planoan behera hondoratzean.
        
        Alderantzizko faila: Konpresioz eratzen dira, hau da, bi bloke bata bestera hurbiltzen dituzten indarren bidez, haietako bat faila planoan gora igotzean.
        
        Norabide faila: Zizaila esfortzuen eraginez sortzen dira: arroka blokeak horizontalki higitzen dira, kontrako norabideetan.
    - - Erliebe forma bereizgarrienak hartxingadiak (granitoz osatuak) eta sumendiak (jarduera magmatiko estrusibo baten ondoren sortuak) dira.
    - - Metamorfismoa arroka batek bere egoera solidoa aldatu gabe jasaten dituen transformazio fisiko-kimikoen multzoa da. Arrokak bere eratze prozesuan zituenak ez bezalako presio eta tenperatura baldintzak jasatean gertatzen dira transformazio horiek; bai eta kimikoki aktiboak (urez eta karbono dioxidoz osatuak, alegia) diren fluidoen eraginez ere.
  - - - Fisiko
        
        Krioklastia: izotzaren ziri efektuaren ondorioz gertatzen da, izotzaldi-urtzaldi zikloetan.
        
        Termoklastia: eguneroko tenperatura aldaketek eragindako uzkurdura-dilatazio alternantziaren ondorioz gertatzen da.
      - Kimiko
        
        Oxidazioa: mineral metalikoak oxigenoarekin kontaktuan disgregatzea da.
        
        Disoluzioa: arrokak urarekin kontaktuan deskonposatzea da.
      - Biologiko
        
        Bioklastia: landareen sustraien hedapenaren eta animalia zulozulatzaileen ekintzaren ondorioz gertatzen da.
  - - - Faktore baldintzatzaileak
        
        Izaki bizidunen jarduera: Organismo deskonposatzaileek, hala nola bakterioek eta onddoek, materia organikoa eman diezaiokete lurzoruari. Materia horri humus deritzo.
        
        Topografia: Maldak higadura errazten du, eta lurzorua eratzea zailtzen. Orientazioak ere eragin nabarmena du lurraren hezetasun mailan eta infiltrazio ahalmenean.
        
        Denbora: Lurzorua azkarrago edo motelago eratzeak bere konposizioa arroka amaren antzekoa izatea edo, aitzitik, beste elementu batzuekin aberastea eta konposizioa aldatzea ekarriko du.
        
        Klima: Faktorerik garrantzitsuena da. Eragina du meteorizazioa era batekoa edo bestekoa izatean eta haren intentsitatean. Bai eta lurzoruaren bilakaeran ere, tenperatura, ur atxikipena eta izaki bizidunen garapena baldintzatzen baititu.
        
        Arroka ama: Lurzoruaren azpiko jatorrizko arroka. Meteorizazio abiadura eta haren konposizio mineralogikoa baldintzatzen ditu.
- - - - Mendi hegaleko gune jakin batzuetan elur gehiegi pilatzea.
      - Mendi hegalaren topografia eta orientazioa.
      - Tenperatura.
      - Elur geruzan etenuneak izatea, irristadura gertatzea errazten dutelako.
  - - - Eraikinak eta ingeniaritza teknikoa, besteak beste, arriskua eragiten duten faktoreak minimizatzea eta are desagerraraztea ahalbidetzen dutelako. Horrela, arrisku horien aurreko zaurgarritasuna gutxitzen da.
        
        Elementu indargarriak, hala nola sareak, buloiak eta dikeak
        
        Elementu iraunkorrak, hala nola hustubideak, dragatzeak eta hobiak
        
        Hesi elementuak, hala nola dikeak, presak eta hormak
    - - Alerta sistemak: Berehalako arriskuren bat izanez gero, biztanleak jakinnaren gainean jartzeko abisuak
      - Salbamentu planak eta babes zibileko planak: Larrialdetako erantzun koordinatuak
      - Hezkuntza eta gizarte kontzientziazioa: Ematen den erantzunak ahalik eta gehien murritz ditzan esposizioa eta zaurgarritasuna
      - Lurralde antolamendua:Leku bakoitzari erabilera egokiena ematen da. Herritarek arriskurik ez izateko, eta ahalik eta eraginkortasunik handiena lortzeko
      - Arriskuen analisia eta eraikuntza sismoerresistenteari buruzko araudia betetzea jasotzean duen legeria