Please enable JavaScript.
Coggle requires JavaScript to display documents.
KANPO ETA BARNE PROZESUAK - Coggle Diagram
KANPO ETA BARNE PROZESUAK
LURZORUA
Lurrazalaren kanpo geruza da, biziaren euskarria. Bi osagai ditu: organikoak (bizitza eta haren hondakinak) eta ez organikoak (harriak, mineralak, ura, gatz disolbatutak eta airea.
Faktoreak
Harri ama: bertan haziko den landaredia mugatuko du (gatz mineralak behar ditu)
Klima: tenperatura eta prezipitazioak meteorizazioa eta landareetan eragina dute.
Izaki bizidunak: meteorizazioan laguntzen dute, gainera materia organikoa sortzean humusa egiten dute.
Denbora: lurzoru heldua lortzeko denbora asko behar da beti.
Topografia: aldapetan oso zaila da lurzorua eratzea.
BARNE PROZESUAK
Erliebea sortzen dute, hiru prozesu dira: deformazioa, magmatismoa eta metamorfismoa
Deformazioa: indar mota eta harriek jasaten duten aldaketa arabera egitura desberdinak gertatu daitezke
tolesdurak: presioa eta tenperatura eragiten duta, ertz konbergenteetan bakarrik gertatzen da, konpresio indarrez sortuta
Failak edo Diaklasak: Harrietan agertzen diren hausturak dira, biak mugitzen badira faila da, bestela diaklasa
Magmatismoa: harri bolkanikoa sortzeko prozesua da, lurrazalean gertatzean azkar hozten da eta harri bolkanikoa eratzen da. Lurrazal azpian gertatzen bada astiro hozten da eta kristalak agertzen dira, harri plutinikoak
Metamorfismoa: presioa eta tenperaturaren eraginez sortzen den harri mota berri bat, edozein ertzetan gerta daiteke.
KANPO PROZESUAK
erliebe suntsitu ohi dute, kanpo eragile geologikoen ekintzaren ondorioz
Meteorizazioa: arroken apurketa edo konposizio aldaketa
Fisikoa edo mekanikoa
Mineralen konposizioa aldatu gabe apurtzen direnean
Termoklastia: ternperatura aldaketa gogorrak harrien dilatazio eta uzkurdura eragitean hauen apurtzen dura (normalean basamortuetan gertatzen da)
Gelifrakzioa: ura harrien arrailduretan sartzean eta izoztean bolumena handitzen du eta harria apurtzenn du.
Higadura: lurrazalean materiala desgastatzea da, klima eta harri motaren arabera higadura desberdinak sortzen dira
Garraioa: eragile geologikoek (ibaiak itsasoak...) material askeak garraiatzean da, adibidez arroka bat ibaiaren hasieratik amaierara garraiatzean
Disolbatuta
Solido egoeran
Hautakorra: haizea eta ura
Ez hautakorra: glaziarrak
Sedimentazioa: sedimentuak (garraiatutako materialak) leku batean pilatzean, hau gertatzen da eragile geologikoak indarra galtzen dutenean, edo ura lurruntzean
Diagenesia: sedimentuak arroka sedimentarioak bihurtzeko prozesua
trinkotze fisikoa: arroken arteko fluidoak eta aireak ateratzeko prozesua, hau gertatzen da
presioaren
eraginez
Zementazioa: urak disolbatuta daraman mineralak baldintza zehatz batzuetan zementu izeneko substantzia bat osatzen dute, harrien arteko hutsuneak betetzen eta itsasten
Kimikoa
Hezetasuna behar da mineralen konposizioa aldatzeko, erreakzio kimikoak errezago gertatzen dira tenperatura gora egitean
DIsoluzioa:: urak gatzez osatuta dauden mineralak disolbatzen ditu
Oxidazioa: Oxigenoa burdina duen mineralarekin konbinatzean burdin oxido bihurtzen da, apurtzeko erraza
Karbonatatzea: azido karbonikoak kareharria disolbatzen du, kaltzio karbonatoa (disolbaezina) Ca(CO3H2) bihurtzen du, honek disolbagarria dena.
Biologikoa
Izaki bizidunak eraginda da, normalean zuhaitzak sustraiekin apurtzen dituztenenan arrokak.
KANPO ARRISKUAK
Lur mugimenduak
Lurraren desplazamenduak dira, bi mota daude:
lur mugimenduak: mendi hegaletako materiala mugitzen da euri jauzi bat ostean.
lur hondoratzeak: mugimendu bertikalak dira, normalean akuiferoak husteagatik, edo materialak disolbatu direlako.
Uholdeak:
uharrak: denbora gutxian ur jauzi handiak egon eta gero gertatzen da, adibidez DANA.
Ibai uholdeak: euri gogorren ondorioz edo alurra urtu eta gero gertatzen dira.
elur jauziak: bakarrik goi mendietan gerta daiteke, elurra abiadura oso azkarra hartzean gertatzen da
faktoreak:
elur gehiegi pilatzea
medi aldapa asko egotea
tenperatura (elurra urtzeko prozesuan)
elur geruzan etenuneak
Prebentzioak
egiturazkoak: eraikinak eta teknologiak arriskuan eragina duten faktoreak (zaurgarritasuna gutxitzea)
egiturazkoak ez direnak
lurralde antolatuta (non eraiki)
Alertak
hezkuntza
salbamendu planak (ebakuazioa)
