Please enable JavaScript.
Coggle requires JavaScript to display documents.
ATMOSFERAREN ETA HIDROSFERAREN EGITURA :, images (4), descarga (4),…
ATMOSFERAREN ETA HIDROSFERAREN EGITURA :
ATMOSFERA:
lurra inguratzen duen gas geruza
OSAERA:
0.93% argona
0,14% beste batzuk
20,9% oxigenoa
0,03% karbono dioxidoa
78% nitrogenoa
EGITURA:
ESTRATOSFERA
(13km-tik 57km-ra)
Airea oso mehea da han, eta horizontalki mugitzen da, geruzatan antolatuta dagoelako.Ozono geruza hartzen du barruan
estratopausa
tropopausa
MESOSFERA
(57km-tik 80km-ra)
Geruza horretan, meteoritoak airearen marruskaduraz desegin, eta izar iheskor bihurtzen dira. Tenperatura –80 °C-koa izan daiteke.
TRPOSFERA
(10km-raino)
Troposfera da atmosferaren beheko geruza, non eguraldi-fenomenoak gertatzen diren eta arnasten dugun aire gehiena biltzen den.
mesopausa
TERMOSFERA
(80km-tik 500-ra)
enperatura 1.000 °C ingururaino iritsi daiteke, N2 eta O2 atomoak, eguzki erradiazioak xurgatzean, ioi bihurtzen direlako.
termopausa
EXOSFERA
(500-tik gorantz)
Dentsitate atmosferiko baxuak –kanpo espazioaren antzekoa– markatzen du bere muga.
FUNTZIOAK:
FUNTZIO ERREGULATZAILEA:
Beroaren banaketaren (airearen migimenduak eragiten dituen haizeak)eta berotegi efektuaren (planetaren ohiko temperatura igotzea) bidez erregulatzen du atmosferaren temperatura.
BABES FUNTZIOA:
Atmosfera babesten gaitu gehien bat eguzki izpiengan
DINAMIKA:
Troposferan gertatzen diren aire mugimenduak Lurreko zenbait lekuren arteko hezetasun, presio edo tenperatura gorabeherek eraginak dira.
Temperatura
:
Gorputz batek duen barne energia adierazten du.Temperatura alturarekin gutxitu
Termometro bidez neurtu
Presioa
:
Gure gainean dugun airearen indarra
Hezetasuna:
aire masa bateko ur lurrun kantitatea da
Hezetasun erlatiboa(HE)
ehunekotan adierazten da.Hezetasun erlatiboa % 100era iristen bada, ihintz puntura iritsi da.
Hezetasun absolutoa (HA)
Asetasun kurbak:
Asetasun hezetasuna (ihintz puntua) tenperaturarekiko zuzenki proportzionala da.
Atizikloiak eta borraskak:
Link Title
Haizea;
presio desberdineko bi tokiren artean presio altuenetik baxuenekora sortzen den aire-mugimendu horizontala. Aire hezeak lehorrak baino dentsitate txikiagoa du eta gorantz egiten du.
Inbertsio termikoa:
Altuerarekin tenperaturak gora egiten duenean gertatzen da,
Konbekzio zelulak:
HIDROSFERA:
Hidrosfera lurrazpian, azalean eta gainazalean dagoen urak osatzen duen sistema da.
Uraren ezaugarriak:
Temperatura: zenbat eta berago hotsagoa + liburuan
Dentsitatea: gazitasuna handitzean gora egiten du
Disolbatutako gasak: gasen disolbagarritasuna temperaturarekiko alderantziz proportzionala da eta presio atmosferarekiko zuzenki proportzionala
Argia: Eremu fotikoa argia iristen den eremua da, organismo fotosintetikoak bizi daitezkeen eremua, alegia.Eremu afotikoa, berriz, sakonago dago eta argirik gabea da.
Ziklo hidrologikoa:
Urak jarraitzen dituen fase desberdien segida da, bide zikloa. Batez ere eguzki irradiazazioagatik eta gravitateraren eraginez gertatzen dena.
1.Prezipitazioak. tantak elkartzen lainoak eratzen dira eta ur-partikulek pisu nahikoa hartu dutenean, erori egiten dira (euria, ihintza, elurra, kazkabarra eta izotz-zuria)
2.Ebapotranspirazioa: bizidunen ura lurruntzen denean
3.Iragazketa: Grabitatearen eraginez ura barneratzen denean lurpeko urak (akuiferoak, gero putzuak direnak) sortzen dira
isurketa: gaizaletik itsasorantz doazen urak ur basatiak, uharreak (torrente), ibaiak, aintzirak…
Lurrunketa: eguzki-energiaren eraginez ura likdo egoeratik gas egoerarar pasatzen denean
kondentsazioa: ur lurruna atmosferan igotzean huztu eta likido egoerara pasatzen denean.
BARNE ETA KANPO PROZESUAK:
BARNE PROZESUAK:
DEFORMAZIOA:
indar mota eta herriek jasatzen duten aldaketa arabera egitura ezberdinak gertatu daitezke.
TOLESTURA:
harrien deformazioak dira presio eta tenperaturak eraginda. Ertz konergenteetan gertatzen da. Konpresio indarrak sortuak.
Antiklinala:nukleoan streatu zaharrak
Sinklinalanukleoan estratu berrienak
FAILAK ETA DIAKLESIAK:
harrietan agertzen diren haustrak dira, blokeak mugitu egin direnean failak ez badira mugitzen diaklasa.
Distentzio indarren bidez (ertz dibergenteetan) faila normalak sortzen dira
konpresio indarrez bidez (ertz konberkenteetan) alderantzizko failak
indarrez norabide faila. (ertz eraldatzailea)
MAGMATISMOA:
harri bolkanikoa sortzeko prozesua magma hoztean. Lurrazalean gertatzen bada azkar hozten da eta harri bolkanikoak sortzen dira. Lurrazal azpian gertatzen bada astiro hozten da eta kristal handoak sortzen dira, harri plutonikoak.(magmatismo dauden puntuetan, hobietan)
METAMORFIKOAK: presio eta tenperatura handien eraginez harriak eraldatzean sortzen den harri berria. Edozein ertz motatan gerta daiteke (pizarra)(ertz mugetan)
KANPO PROZESUAK:
Lurraen gainazalean gertatzen diren prozesuak, erliebea suntsizten dute
Meteorizazioa:Airea, ura eso bizidunen eraginez harrien apurketa edo konposizio aldaketa
FISIKOA: MIneralen konposizioa aldatu gabe apurtzen denean.
Termoklastia:Temperatura aldaketa gogorrak harrien dilatazio eta uzkurtzea eragiten dute, apurtuz. Basamortuetan asko gertatzen da.
Gelifrakzioa: Ura harrien arraildunetan sartzean eta hau izoztea, bolumena handitzen duenez, presioa egiten du harria apurtuz.
BIOLOGIKOA:
Izaki bizidunak: izaki bizidunak haztean arrakaletan presioa egiten dute edo zulatzen dute harria puskatuz.
KIMIKOA:hezetasuna behar da mineralen konposizioa aldatzeko eta erreakzio kimikoak arinago gertatzen dira tenperaturak gora egiten duenenan.
Oxidazioa:Oxigenoa burdina duen mineralekin konbinatzean, burdin oxido bihurtzen da, aportzeko errazak
Karbonatatzea:azido karbonikoa kareharria bikarbonato Ca(CO3)2 bihurtzen du eta hau disolbakorra da.
Disoluzioa:Urak gatzez osatuta dauden mienralak disolbatzen ditu
GARRAIOA: Eragile geoligkoek (ibaiak,itsasoa,glaziarreak…) material askeak leku batetik bestera eramaten dituzte.
Motak:
disolbatuta
solido egoeran
SEDIMENTAZIOA:
Sedimentuak (garraiatutako materialak) leku batean pilatzeari sedimentazio deritzaio. Eragile geologikoek indarra galtzean edo ura lurruntzean (garraioa disolbatuta bada)
Ingurune sedimentarioa:
Diagensesia: sedimentuetatik harri sedimentarioak sortzeko prozesua.
Sedimentua izan daiteke: harri zatiak, uretan disolbatutako gatzak eta izaki bizidunen hondarrak
PROZESUAK:
Trinkotzea: sedimentuen arteko hutsuneak murriztu, ura eta airea irtetea gaineko sedimentuen presioaren eraginez. Bolumena txikitzen da
Zementazioa: Urak disolbatuta daraman substantziak baldintza zehantz batzuetan prezipitatu, solidotu, daitezke, zementu izeneko substatzia osatuz. Harri zatien arteko hutsuneak betetzen ditu,
HIGADURA: arroken desgastea
Lurzorua:Lurrazalaren kanpo geruza da, biziaren euskarria
OSAGAIAK:
Ez-organikoak: harri, mineral zatiak, ura, gatz disolbatuak eta airea
Organikoak: Bizidunak eta beraien hondakinak osatzen dute. Usteltzean HUMUSA sortzen dute.
FAKTOREAK:
Harri ama: harriaren konposizioa (mineralak) bertan hasiko den landare mugatuko du
Klima: temperatura eta prezipitazipa harrien meteorizazio eta landareria mugitzen du
Denbora: lurzoru heldua lortzeko hamarkadak behar dira nahiz eta klima aldakorra izan
Bizidunak: Meteorizazioan laguntzen dute eta materia organiko …. dute. Humusa sortzeko
Topografia: aldapak ez dira egokiak lurzoru sortzeko
ARRISKUAK:
lur mugimenduak
Lurraren desplazamenduak dira. Bi motatakoak:
Lur mugimenduak: Mendi hegaletako materialen desplazamendua. Ohikoena, euri jasen ostean gertatzen dira.
Lur hondoratzeak: mugimendu bertikalak dira. Sarritan akuiferoen ustiapenagatik gertatzen dira, bestetan materialak disolbagarriak direlako.
UHOLDEAK:Lurrak urez estalita geratzen direnean aldi baterako.
Uharreak(torrente): Ur emari noizbehinkakoa (eurijasak daudenean). Mendi hegaletan jasotzen den urak sortzen dutena.
Ibai uholdeak: euri gogorren ondorioz edo elurra urtzearen ondorioz gertatzen diren ur goraldiak dira
-Kostaldeko uholdeaak: Eursijasak + masea biziak direnean gertatzen dira
Presa haustea: Lurrikaren gizakiaren erruz edo eurite eta lurjausek sortu dezakete apurketa, ondorioz azpiko eremuak urez estali.
Elur jauziak: Goi menderako arriskua, elurra bat batean eta abiadura handian mugitzen esaten zaio.
FAKTOREAK:
Elur gehiegi piztea
Mendi aldapa
Temperatura
Elur geruzan etenuneak
PREBENTZIOAK:
Prebentzioak hartzeko kontuan hartzen dira:
Arriskugarritasuna, esposizioa eta zaurgarritasuna.
Egiturazko neurriak:raikinak edo teknologiak arriskuan eragina duten faktoreak txikitzen dituzte, zaurgarritasuna gutxituz
Hesiak
Galeriak
Kanalak(zorrozaurekoa)
Landareak edo maiak lur jauziak sahiesteko
Egiturazkoak ez direnak:
Lurralde antolakuntza: non eraiki, berdeguneak…
Alertak: mugikorrean, telebistan…
Hezkuntza
Salbamendu plana: ebakuazioak…
