Please enable JavaScript.

Coggle requires JavaScript to display documents.

ATMOSFERAREN ETA HIDROSFERAREN EGITURA - Coggle Diagram

- - - - TROPOSFERA:
        
        N2, 02 eta C02 daude.
        
        Fenomeno meteorologikoak daude.
        
        Gas atmosferikoaren %80 kontzentratzen da.
      - ESTRATOSFERA:
        
        Ozono geruza dago.
        
        Estratopausa eta tropopausa daude.
        
        Erradiazio ultramoreak xurgatzen ditu berotze-efektua sortuz.
        
        Berotze-efektua egongo ez balitz gure planeta 15ºC-koa izan beharrean 18ºC-koa izango litzateke.
      - MESOSFERA:
        
        Izar iheskorrak daude. (Badira kometa bat atmosferara sartu eta marruskaduraren ondorioz desegiten denean.
      - TERMOSFERA:
        
        N2 eta 02 daude.
        
        Eguzki irradiazioak daude.
        
        X izpiak xurgazten dira.
        
        Aurora borealak daude.
      - EXOSFERA:
        
        Aurora borealak daude.
        
        Oso iluna da, airea oso mehea denez ez baitu eguzki-argia atxikitzeko gaitasunik.
  - - - Klima eskualde bateko, denbora luze batean atmosferaren egoeraren batez bestekoa, eta kontuan hartzen dira faktore hauek;
        
        Tenperatura
        
        Hodeiak
        
        Prezipitazioa
        
        Eguzki-orduak
        
        Argia
        
        Hezetasuna
        
        Haizearen abiadura
        
        Haizearen norantza
  - - - Antizikloiak: (A) Presio altuko eremuak, 1013mb baino handiago. Zerua garbi egoten da. Aire hotza jeistean berotzen da, ura lurrunduz eta oskarbi geratuz. Udaran egun beroak, neguan tenperatura leunak baina gau oso hotzak.
        
        Borraska edo depresioa: (B) Presio txikiko eremuak, 1013mb baino txikiago. Aire beroa igotzean hozten da, ura kondentsatu eta prezipitazioak sotuko dira.
- - - - Deformazioak
        
        · Indar mota eta harriek jasatzen duten aldaktea arabera egitura ezberdinak gertatu daitezke.
        · Plaken ertzetan gertatzen diren beste prozesuak: Tolesturak
        · Harrien deformazioak dira presioa eta tenperaturak eraginda. Ertz konbergenteetan gertatzen da. Konpresio indarrez sortuak.
        
        Sinklinala: Nukleoan estratu berrienak ditu.
        
        Antiklinala: Nukleoan estratu zaharrenak ditu.
        
        Failak eta diaklasak: Harrietan agertzen diren hausturak dira, blokeak mugitu egin direnean failak, ez badira mugitzen diaklasa.
        
        Distentzio indarren bidez (ertz dibergenteetan) faila normalak sortzen dira eta konpresio idarrez bidez (ertz konbergenteetan) alderantzizko failak. Zizalla indarrez norabide faila.
      - Magmatismoa
        
        Harri bolkanikoa sortzeko prozesua, magma hoztean. Lurrazalean gertatzen bada azkar hozten da eta harri bolkanikoak sortzen dira. Lurrazal azpian gertatzen bada astiro hozten da eta kristal handiak sortzen dira, harri plutonikoak.
      - Metamorfismoa
        
        Presio eta tenperatura handien eraginez harriak eraldatzean sortzen den harri berria. Edozein ertz motatan gerta daiteke.
    - - Lurraren gainazalean gertatzen diren prozesuak, erliebe suntsitzen dute eragileen bidez.
        
        Meteorizazioa: Arroekn apurketa edo konposiszio aldaketa.
        
        Higadura: Arroken desgastea.
        
        Garraioa: Sedimentuen leku aldaktea, solido edo disolbatuak.
        
        Sedimentazioa: Sedimentuen pilaketa.
        
        Diagenesia: Sedimentuak arroka sedimentario bihurtu.
        
        Lurzorua eratu.
      - Meteorizazioa
        
        · Airea, ura edo bizidunen eraginez harrien apurketa edo konposizio aldaketa.
        · Motak:
        
        Fisikoa edo mekanikoa: Harrien apurketa konposizioa aldatu gabe.
        
        Kimikoa: Harrien eraldaketa, konposizio kimikoa aldatzen da beste mineral batzuk agetuz.
        
        Biologikoa: Izaki bizidunen eraginez.
        
        Fisikoa
        
        Mineralen konposizioa aldatu gabe apurtzen direnean.
        
        Termoklastia: Tenperatura aldaketa gogorrak harrien dilatazio eta uzkurtzea eragiten dute, apurtuz. (basamortuetan gertatzen da)
        
        Krioklastia edo Gelifrakzioa: Ura harrien arrailduretan sartzean eta hau izoztean, bolumena handitzen duenez, presioa egiten du harria apurtuz.
        
        Kimikoa
        
        Hezetasuna behar da mineralen konposizioa aldatzeko eta erreakzio kimikoak arinago gertazten dira tenperaturak gora egiten duenean.
        
        Disoluzioa: Urak gatzez osatuta dauden mineralak disolbatzen ditu.
        
        Oxidazioa: Oxigenoa burdina duen mineralarekin konbinatzean, burdin oxido bihurtzen da, apurtzeko errazak.
        
        Karbonatatzea: Ura + CO2 = azido karbonikoa honek, kareharria (kaltzio karbonato, CaCO3 disolbaezina) bikarbonato, Ca(CO3H)2 bihurtzen du eta hau disolbakorra da. (Kobak, simak, estalaktitak,... sortuz)
        
        Biologikoa
        
        Izaki bizidunak haztean arrakaletan presioa egiten dute edo zulatzen dute harria puskatuz.
      - Higadura
        
        Lurrazalaren materialeen desgastea da, eragile geologikoen bidez. Material askeak lekuz aldatzek direlarik. Klima eta harri motaren arabera higadura erliebe ezberdinak sortzen. (Haizea, ura, airea…)
      - Garraioa
        
        Eragile geologikoek (ibaia itsasia glaziareak) material askeak leku batetik bestera eramaten dute. Motak:
        
        Disolbatuta (gatzak)
        
        Solido egoeran: Hautakorra: haizea eta ura. Ez-hautakorra: Glaziarrak.
      - Sedimentazioa
        
        Sedimentuak (garraiatutako materialak) leku batean pilatzeari sedimentazio deritzaio, eragile geologikoek indarra galtzean edo ura lurruntzean (garraioa disolbatuta bada). Ingurune sedimentarioak; Pilatzen diren lekua (gehienak itsasoan dira).
      - Diagenesia
        
        Arro sedimentarioetan, seidmentuak harri sedimentario bihurtzeko prozesu nultzia da.
        Sedimentuak izan daitezke: Harri zatiak, uretan disolbatutako gatzakn eta izaki bizidunen hondarrak.
        Diagenesi prozesuak:
        
        TRINKOTZEA: Sedimentuen arteko hutsuneak murriztu, ura eta aire ertetea gaineko sedimentuen eraginez, bolumena txikitzen da. (konpoaktatu harri zatiaak)
        
        ZEMENTAZIOA: Urak disolbatuta daraman substanztiak baldintza zehatz batzuetan prezipitatu (solidatu) daitezke, zementu izeneko substantzia osatuz. Harri zatien arteko hustuneak betetzen du. (partikulak lotu)
    - - Lurrazalean kanpo geruza da, biziaren euskarria. osagaiak:
        
        Ez irganikoak: Harri, mineral zatiak, ura, gatz disolbatuak eta aire
        
        Organikoak: Bizidunak eta beraien hondakinek osatzen dute, Usteltzean HUMUS osatzen dute. Humusa material organiko sortutako geruza bat da.
      - Eratzeko faktoreak
        
        HARRI AMA: Harrien konposizioa (mineralak) bertan haziko den landaredia mugatuko du.
        
        KLIMA: tenoeratura eta prezipitazio harrien meteorizazioa era landaredia mugatzen du.
        
        BIZIDUNAK: Mereroizazioan lagubrzen dute eta material organikoa gehitzen diote humusa sortzeko.
        
        DENBORA: Lurzoru heldua lortzeko hamarkadak behar dira nahiz eta klimarekin aldakorra izan.
        
        TOPOGRAFIA: Aldapak ez dira egokiak lurzorua eratzeko.
      - Eratzeko pausuak
        
        1- Tenperatura aldeketek, urak eta aireak arroka ama desegiten dute, materia ere organikoak laguntzen du desegiten.
        2- Lurzorua gaztea eratzen da denborarekin: haimbat geruza dituena eta landaredia ere ugariagoa da.
        3- Lurzoru heldua milaka urteren ondoreb, lurzoru sakonagoa da, materia organiko gehiago dauka.
- - - - · Lur mugimenduak: Mendi hegaletako materialen despplazamendua. Ohikoena, euri jasaen ostean gertatzen dira.
      - · Lur hondoratzeak: Mugimendu bertikalak dira. Sarritan akuiferoen ustiapenagatik gertatzen dira, bestetan materialak disolbagarriak direlako.
    - - Lurrak urez estalita geratzen direnean aldi baterako. Bi mota:
        
        · Uharreak (torrente): Ur emari noizbehinkakoa (eurijasak daudenean). Mendi hegaletan jasotzen den urak sortzen dutena.
        
        · Ibai uholdeak: Euri gogorren ondorioz edo elurra urtzearen ondorioz, gertatzen diren ur goraldiak dira.
        
        · Pres hasueta: Lurrikarek, gizakiaren erruz edo eurite eta lurjausiek sortu dezakete apurketa, ondorioz azpiko eremuak uez estali.
        
        · Kostaldeko uholdeak: Eurijasak + marea biziak direnean gertatzen dira.
    - - Goi mendietako arriskua, elurra bat-batean eta abiadura handian mugitzeari esaten zaio. Elur jauziak egoteko faktoreak:
        
        · Elur gehiegi pilatzea.
        
        · Mendi aldapa.
        
        · Tenperatura.
        
        · Elur geruzan etenuneak.
    - - Prebentzioak hartzeko kontutan hartzen dira: Arriskugarritasuna, espozisioa eta zaurgarritasuna. Bi mota;
        
        · Egiturazko neurriak
        
        · Egiturazkoak ez direnak:
        
        Lurralde antolakuntza: non eraiki, berdeguneak,...
        
        Alertak: mugikorrean, telebistan,...
        
        Hezkuntza
        
        Salbamendu plana: ebakuazioak,...