Please enable JavaScript.

Coggle requires JavaScript to display documents.

6. GEOLOGIA HISTORIKOA - Coggle Diagram

- - - - Bioestratigrafia fosilen bidez estratuen adina zehazteko erabiltzen da. Faunaren ondorengotza printzipioaren arabera, fosil mota bera duten bi estratuk adin bera dute.
      - Fosil gidak hedapen geografiko zabala baina iraupen laburra duten espezieak dira, estratuak konparatzeko baliagarriak.
      - Fosilek ordenamendu estratigrafikoa, paleogeografia (kontinenteen kokapena) eta paleoekologia (ingurune sedimentarioa) aztertzeko informazioa ematen dute.
  - - - Jatorrizko horizontaltasunaren printzipioa: Sedimentuak jatorrian modu horizontalean metatzen dira. Arroka sedimentarioak estratu paralelotan antolatzen dira.
      - Gainezartze printzipioa: Estratu segida batean, beheko geruza zaharrena da, eta goikoa, berriena.
    - - Parakonformitatea: Bi geruza paraleloen arteko etenunea, sedimentaziorik gabeko denbora tarte batekin.
      - Diskordantzia: Bi geruza desberdinen arteko etenunea, prozesu tektonikoek azpiko materialak deformatu ondoren eratutakoa.
      - Inkonformitatea: Material igneoen eta gaineko geruza sedimentarioen arteko etenunea.
      - Diskonformitatea: Bi geruza paraleloen arteko etenunea, higaduraren ondorioz sortua; hutsune estratigrafikoa eta paleoerliebea agertzen dira.
- - - - Lurraren gainazala magmaz estalita zegoen eta meteoritoak etengabe erortzen ziren. Ilargia eratu zen Theia izeneko planeta batek Lurrarekin talka egin ondoren, eta akrezio prozesuaren bidez, zati horiek elkartu ziren.
    - - Litosferak finkatu eta zurrunago bihurtu zen, plaken tektonika prozesuak sustatuz. Superkontinenteak, hala nola Rodinia, sortu ziren eta kontinenteen desplazamenduak izan ziren. Atmosfera oxigenatua izan zen, ozono geruza eratu zelarik. Aktibitate magmatiko handia egon zen, eta mendikateetan arroka metamorfikoak eta sedimentarioak agertu ziren. Lehen glaziazioak gertatu ziren, eta «Lurra elur bola» glaziazio globala duela 850 m.u. nabarmentzen da.
    - - Kenorland superkontinentea eratu zen eta gero banandu zen, Laurentia, Baltika, Australia eta Kalahari kontinenteak sortuz. Hidrosfera eta atmosfera ere eratu ziren; atmosfera sumendien bidez sortu zen, metano, amoniako eta ur lurruna izanik, oxigenorik gabe, burdinazko formazio bandeatuetatik ikusten den bezala.
  - - - Jurasikoa (201-145 m.u.)
        
        Rifting prozesuak Laurasia eta Gondwana bereiztea eragin zuen, Ozeano Atlantikoa sortuz. Hasieran, Ozeano Atlantikoa itsaso estu bat zen, eta Amerika eta Afrika kontrako noranzkoetan mugitzen hasi ziren. Tetis itsasoa zabaldu zen, Eurasia eta Gondwana banatuz.
      - Kretazeoa (145-66 m.u.)
        
        Ozeano Atlantikoa ireki zen, Hego Amerika eta Afrika, Madagaskar eta India banatuz. Riftaren ondorioz, kontinenteetako zonak hondoratu ziren eta itsas mailak igo ziren. Klima beroa eta idorra izan zen, tenperaturak gaur egungoak baino 10 ºC altuagoak zirelarik.
      - Triasikoan (252-201 m.u.)
        
        Lur guztiak Pangea superkontinentean elkartuak zeuden, eta Pantalasa ozeano ikaragarri batek inguratzen zuen. Pangea iparraldean Laurasia eta hegoaldean Gondwana zeuden, eta ekialdean, Tetis itsasoa. Prozesurik nabarmenena Pangea zatiketaren hasiera izan zen, Tetis itsasoaren eremuan hasi eta, ondoren, Variskar orogenoaren talka lerroari jarraituz egin zuen aurrera.
    - - Neogenoa (23-2,58 m.u.)
        
        Andeak eratu ziren Nazkako plakaren eta Hego Amerikako plakaren arteko talka ondorioz, eta Afrikaren eta Eurasiaren arteko talkak Mediterraneo itsasoa ixtea eragin zuen. Duela 4 m.u., Panamako istmoa itxi zen, itsaslaster aldaketa bat eraginez Atlantikoan, eta Europan tenperaturak igo ziren Golkoko itsaslaster beroari esker.
      - Kuaternarioa (2,58 m.u.-gaur egun)
        
        Lurraren geografia gaur egungoaren oso antzekoa zen. Klima aldetik, glaziazioak eta glaziazioarteko aldiak txandakatzen ziren, eta azken glaziazioan, duela 21.000 urte, kaskoek planetaren azalaren %30 estali zuten, itsas mailak 120 m jaitsiz.
      - Paleogenoa (66-23 m.u.)
        
        Ozeano Atlantikoak irekitzen jarraitu zuen eta kontinenteek bereizten ziren; Australia eta Antartika banandu egin ziren. India eta Eurasia talka egin zuten, eta Himalaia sortu zen. Alpetar orogenia hasi zen, Alpeak eta Pirinioak sortuz, eta Variskar orogenian sortutako mendikateak gaztetu ziren.
    - - Siluriarra (444-419 m.u.) eta Devoniarra (419-359 m.u.)
        
        Baltika eta Avalonia kontinenteek Laurentiarekin talka egin zuten, eta Kaledoniar orogenia eragin zuten, mendikateak sortuz, hala nola Kaledoniarra Eskandinavian eta Appalacheak Ipar Amerikan. Devoniarrean talkek jarraitu zuten, eta Euramerika (Laurasia) kontinentea sortu zen. Amaieran, Gondwana eta Euramerika hurbiltzen hasi ziren.
      - Karboniferoa (359-299 m.u.) eta Permiarra (299-252 m.u.)
        
        Gondwana eta Laurasia kontinenteek Pangea osatu zuten talka eginda, eta Variskar orogenia eragin zuten, Europan Iberiar penintsulatik Balkanetaraino hedatu zena. Iberiar Mazizoan azaleratzeak daude. Pangea hegoaldeko eremuak Hego poloan zeuden eta glaziazio zabala zuten, baina ekuatorialetan klima epela eta hezea zen. Pangean, klima kontinentala eta idortasuna nagusitzen ziren.
      - Kanbriarra (541-485 m.u.) eta Ordoviziarra (485-444 m.u.)
        
        Rodinia zatikatzean lau kontinente handi sortu ziren: Gondwana (handiena eta Hego polotik hurbil), eta Laurentia, Siberia eta Baltika (txikiagoak eta ipar hemisferioan kokatuta). Ordoviziar glaziazioa gertatu zen, eta Ordoviziarrean itsas mailak igoera handiak izan zituen, arroka sedimentario karbonatatu ugari eratu zirelarik. Hasieran, Kanbriarrean eta Ordoviziarrean klima beroa eta tropikala izan zen, baina ondoren glaziazioa gertatu zen.
- - - - Zianobakterioek eta beste itsas bakterioek karbonatoz eta burdinaz osatutako geruzak sortu zituzten, 3.500 milioi urtekoak inguru. Burdina oxidoz eratutako mineralen presentziak zianobakterioen agerpena frogatzen du, eta hori oxigeno kontzentrazioaren igoera iradokitzen du Arkearraren azken zatian.
  - - - Ozeanoetan, artropodoak nabarmendu ziren, hala nola trilobiteak, arkeoziatidoak eta brakiopodoak. Lehenengo algak Lurra konkistatzen hasi ziren, eta alga gorriekin eta berdeekin uharriak eratu zituzten.
    - - Siluriarrean eta Devoniarrean, trilobiteak eta arrain korazatuak dibertsifikatu ziren. Lehorrean, onddoak eta artropodoak agertu ziren, eta lehen landare kormofitoak, iratzeak eta hazidun landareak sortu ziren. Intsektuak ere agertu ziren, landareekin lotura estua izanik. Anfibioak (arrainetatik eboluzionatuak) lehen aldiz lehorreko ingurunea kolonizatu zuten.
    - - Karboniferoko ozeanoetan, zefalopodoak eta foraminiferoak ugariak izan ziren, eta marrazoak agertu ziren. Permiarrean, foraminiferoak eta amonoideoak dibertsifikatu ziren. Siluriarrean, iratze erraldoiak eta azeri buztanez osatutako basoak zeuden, eta horien arrastoetatik ikatza sortu zen. Lehen narrastiak agertu ziren, eta arrautza amniotoa garatzeak ingurune urtarrarekiko independente izatea ahalbidetu zuen. Narrasti sinapsidoak ugariak ziren.
  - - - Ozeanoetan, itsas narrastiak eta amonoideoak bizi ziren. Lehorreko ekosistemetan, iratzeak, gimnospermoak eta narrastiak bizirik irauteko izakiak izan ziren, eta koniferoak eta dinosauroak nagusitu ziren. Pterosaurioak, narrasti hegalariak, narrastien nagusitasunaren adierazle izan ziren.
    - - Dinosauroak dibertsifikatu eta Lurra menderatu zuten, sauropodoak eta teropodoak agertuz. Ozeanoetan, amoniteak, marrazoak, arrainak eta beste narrastiak bizi ziren, eta pterosaurioek airea menderatzen zuten. Ugaztunak ugaritu ziren, eta Jurasikoaren amaieran, lehen hegaztiak agertu ziren. Landare erreinuan, gimnospermoak eta iratzeak nagusi izan ziren.
    - - Mesozoikoko azken periodoan, narrastiak nagusi ziren lehorrean, tiranosauroa eta triceratopsa bezalako generoekin. Loredun landareak garatu ziren, baina oraindik primitiboak ziren. Ozeanoetan, amoniteak eta foraminiferoak dibertsifikatu ziren, eta planktonaren ugaritasunak petrolioaren formaketan garrantzi handia izan zuen. Teleosteo arrainak, hagindun krustazeoak eta moluskuak agertu ziren, eta bibalbioek uharriak eraikitzeaz arduratu ziren.
  - - - Ugaztunak izugarri dibertsifikatu ziren, zaldia, elefanteak, baleak eta primateak agertuz, eta tamaina nabarmen handitu zen. Ozeanoetan, numuliteak sortu ziren, foraminiferoak fosil gida gisa erabiliz. Eozeno-Paleozenoko maximo termikoak planktonaren eta lehorreko ugaztunen zati batzuen suntsitzea eragin zuen. Landaredian, angiospermoak garatu ziren eta horiek izan ziren landare nagusiak.
    - - Ugaztunak ozeanoetan hedatzen jarraitu zuten, eta kontinenteetan belarjale eta haragijale ugaztunen dibertsifikazioa izan zen. Tximinoak agertu ziren, eta hominidoen eta txinpantzeen bereizketa gertatu zen duela 7 milioi urte. Afrikako landare tropikalek atzera egin zuten, eta horrek tximino bipedoen hominizazioa lagundu zuen. Amerikako Truke Biotiko Handia gertatu zen, eta Carchadoron megalodon marrazoa 12 metroko luzerara iritsi zen, baina desagertu egin zen.
    - - Kuaternarioan, animalia batzuk, hala nola mamuta eta errinozero iletsua, desagertu egin ziren tenperaturen igoeraren eta Homo generoko ehizaren ondorioz. Landareek aldaketak izan zituzten, eta posidonia larreak agertu ziren. Taiga eta tundra biomak sortu ziren Ipar hemisferioan, eta Homo generoa duela 2,4 milioi urte agertu zen Afrikan, planeta kolonizatzen hasiz.