Please enable JavaScript.

Coggle requires JavaScript to display documents.

LITERATURA - Coggle Diagram

- - - - Sarrera
        
        Ikasketak: Durango eta Loiolan (jesuitak)
        
        Europako literatura eta idazle klasikoei buruz ikasi
        
        Jaiotza: Lauki, Mungia ondoan
      - Euskal Herriaren aldeko langilea
        
        Errepublikan nabarmendu: hizlari eta kazetari lanak
        
        Kultur ekitaldi eta irratsailoetan parte hartu
        
        Euskara irakatsi, herri abestien bilketa bultzatu, poeta gazteei lagundu
      - Ikasketak, lana
        
        1928an elizgizona izateko ikasketak utzi → kultur eta politika arloetan sartu (olerkigintza)
        
        Euzkadi egunaria
        
        Hasieran Orixeren laguntzailea → ondoren euskal orrien arduraduna
      - Pentsamoldea
        
        Euskadi bakezaletasunean eta kulturan eraikitzearen aldekoa
        
        Zuzentasuna arrazoiaren indarrez defendatu
        
        Euskadi kulturaduna eta ikasia
        
        Herria kulturaz jantzi + abertzale ezjakinak EZ
      - Gerra zibilean
        
        Zeregin guztiak utzi → Eusko Gudarostean sartu
        
        Gernikako bonbardaketaren ondoren nekazaritza lanak egin bitartean atxilotu eta fusilatu
        
        Idazki hunkigarriak idatzi
    - - Kazetari lanak + antzerkiak
      - Batez ere olerkiak. Bi poema bilduma:
        
        Bide berrijak (1931)
        
        Ordura arte landu gabeko bideak landu
        
        Erromantizismoa❌ modernismoa✅
        
        Europatik etorritako modu eta moda berriak etxeratu
        
        Jendeari ez gustatu (arrakasta gutxi)
        
        Arrats beran (1935)
        
        Iturri herritaragoetatik edan
        
        Momentuko amets politikoak kanporatu
        
        Arrakasta handiagoa
        
        Gai nagusia: denbora igarotzea, sortutako kezkak
      - Zaila ulertzeko. Kortazar kritikoak dio: zaila da hizkera poetiko berria sortu nahi duelako. Behin baino gehiagotan irakurtzeko, irakurle landuarentzat
  - - - Zarautzen jaio baina familiarekin Tolosara aldatu
      - 1917an legegizon ikasketak egin (Madrilen) eta Tolosako enpresa bateko kudeatzaile bihurtu
      - Euskara erdi ahaztuta izan arren, legegizon ikasketen bitartean errekpueratu
        
        Baita trebetasuna idaztean ere
      - Euskaltzaleak taldeko partaidea zen
      - 36 urterekin hil (gaixotasun batengatik)
    - - Primo de Riveraren diktaduraren ondorioz abertzaletasunak zailtasun handiak
        
        Euskal poetek garrantzia handia abertzaletasuna defendatzeko orduan
      - Berritzaile (euskara berria) eta klasikoen (euskara herrikoia) arteko eztabaida
        
        Lizardik guztiei defendatu, Euskal Herriaren pizkundearentzat guztiak beharrezkoak zirelako
      - 1930tik aurrera idatzitakoak 1932an argitaratu: Biotz-begietan
        
        Gaiak: heriotza, aberria, natura eta euskara
        
        Urte berean hiru antzezlan:
        
        Bi ahizpak
        
        Ezkondu ezin ziteken mutila
        
        Laño ta izar
      - Lizardi hil ondoren, Euskaltzaleak liburuxka bat argitaratu (haren olerkiekin): Umezurtz olerkiak
        
        ++ bere prosazko lanen antologia: Itz-lauz
      - Euskara menderatu arte atsedenik ez
        
        Euskal Herriko idazle eta euskalkien berri izatean, euskara oparo baten jabe bilakatu (lanaren poderioz)
        
        Ez da konformatzen hizkuntza arruntarekin → hizkuntza poetikoa (baliabideekin)
      - Olerkiaren berezitasunak
        
        Izadia agertu. Urtaroen arabera aldatuz doan natura: kolore, argi-itzal eta soinuekin. Industrializazioa, gerraondoko kutsadura masiboa eta pinuaren hedatze ikaragarria EZ
        
        Egoera afektiboak: maitasuna, adiskidetasuna, heriotza. Olerkaria, baikor eta itxaropentsu //triste eta kezkati
        
        Labur baina zuzen, hitz gutxitan asko esan.
        Trinkoak, aditz sintetikoz, elipsiz, metaforaz eta sinboloz osatuak
        
        Familia barruan izan zituen zoritxarreko gertaerak: alabaren heriotza ("Otartxo utsa"), semearena ("Xabierren eriotza"); amonarenak asko hunkitu ("Biotzean min dut"): "Biotzean min dut, min etsia negar ixila darion mina". "Ots, ots, bizion oñok": amonaren hiletan jendearen pausoak adieraziz
- - - - Bilbotarra
      - Merkataritzako ikasketak + Bilboko portuan lanean: lan astuna egiten zituzten gizarte-arazoak gertutik ezagutu
      - Euskaldun berria: 12 urterekin ikasi. Irakatsi gogoz eta sentimenduz bigarren hizkuntza lehenengoa bilakatu daitekeela
      - Garaiko euskararen bultzatzaile eta eragile handia. Burgesia gorrotatu (euskara zokoratzen zuten)
      - Gazterik hil
      - Ekarpen handiena: euskara goi-mailako literatura egiteko gai
    - - Informazio orokorra
        
        Euskaltzaindian euskara batua bultzatu + hiztegigintza landu
        
        Antzerkia eta bertsolaritza indartu
        
        Hainbat herrialde eta hizkuntzatako poeten lanak itzuli: Shakespeare, Bercht, Blas de Otero, Bocaccio, Juan Ramon Jimenez, Baudelaire…
        
        Olerkian adierazpidea aurkitu
      - 2 aro bereizi
        
        Aro sinbolista (1954-1961) "Maldan behera"
        
        Lan konplexu eta isila konsideratu
        
        Garai hartan arrakastarik ez
        
        Hizkuntza ez da ulerterraza (lapurtera)
        
        Aro soziala (1964-1975)
        
        Sinbolo errepikakorra: harria
        
        Bere lanak
        
        Euskal Harria
        
        Harrizko Herri hau
        
        Harri eta herri (arrakasta handia)
        
        Azken Harria
        
        Arrakasta handia gazteen artean
        
        Kezka biziagoak, forma hurbilagoak, euskara ulergarriagoan (poesia klasikoa baino). Euskaldun eta aurrerazale izan zaitezkeela + euskaraz idaztearen balioa
        
        Garaiko kantari gazteek haren poemak kantatu → orain klasikoak: San Simon eta San Juda, Egun da Santimamina
        
        1 more item...
        
        Gaia: Gizarteko arazo gordinak. Kale gorriko arazo arruntak eta euskararen kezka bizia
      - Forma
        
        Garbizalekeriaren aurka, herri-hizkeraren aldeko konpromisoa
        
        Hizkuntza erraza. Euskara batuaren aldeko apustua
        
        Bertso tradizionalak erabili (bertsolaritza, kopla zaharrak eta herri-kantuak erabiltzen dituen jendearengana errazago hurbiltzeko)
        
        Bere ustez poetak gizartean eragiteko eginkizuna du, kontzientzia-iratzartzaile izan behar du
        
        Poesia librea. Errimarik ez → narraziotik gertu
  - - - Bartzelonan filosofia ikasketak
      - Hainbat lan idazlea izan aurretik: liburu saltzaile, irratiko gidoilari, euskara irakasle, banku bateko langile…
      - Bilbon ekonimia ikasketak. Aresti ezagutu, lehen lanak argitaratzen lagundu
      - 1977an literaturatik bizitzeko apostua
      - Lehen ikasketak: Andoainen. Batxilergoa: Donostian. Haur literatura arloan bere lehen sariak irabazi
      - 2007an Euskaltzaindiak euskaltzain oso izendatu
      - Gaur egungo euskal idazlerik ezagunena
      - Benetako izena: Joseba Irazu
      - Asteasun jaio (Gipuzkoa)
    - - Prosa
        
        Obakakoak (1988)
        
        Libururik ezagunena. 20 hizkuntzetara hitzulita eta 1989an Espainiako Literatura Sari Nazionala eman (lehenengo euskalduna hau lortzean)
        
        Gaia: landa munduan girotutako ipuin bilduma. Animalien presentzia, pentsamendu magikoa eta fantastikoak
        
        Gizona bere bakardadean (1993)
        
        Bi anai (1985)
        
        Zeru horiek (1995)
        
        Sara izeneko gizona (1996)
        
        Soinujolearen semea (2003)
        
        Zazpi etxe Frantzian (2009)
        
        Behi euskaldun baten memoriak (1991)
        
        Nevadako egunak (2013)
        
        Txoriak kolpeka
        
        Muskerraren bidea (2015)
        
        Etxeak eta hilobiak (2019)
      - Poesia
        
        Henry Bengoa Inventarium (1986)
        
        Poemas & Híbridos (1990, Visor): Euskarazko bi poesia libururen gaztelaniazko itzulpena eta moldaketa
        
        Etiopia eta Henry Bengoa Inventarium
        
        Etipoia (1978)
        
        Liburu laburra baina konplexua. Porsa eta bertsokera askea. Hizkera erraza/ irakurketa zaila. Ironia + sentiberatasun xamurra
        
        Paradisuak eta kantak (2012)
      - Haur eta gazte ltiteratura
        
        Bi letter jaso nituen oso denbora gutxian
        
        Bambuloren istorio bambulotarra
        
        Nikolasaren abenturak eta desbenturak
      - Iritzi kiritikoa
        
        Olerkian ikusten du XX. mendearen hasierako abangoardien bidea erakusteko modurik egokiena. Europan ia mende bat aurretik egindako urratsak eman beharra zegoen gurean ere.
        
        Poesia soziala EZ: ez du uste poesia mundua aldatzeko tresna denik. Poesia existentzialista ez:; bizitzaren patua naturaltasunez onartzen du. Poesia sentimentala EZ: Sentimenduak arrazionalizatu egiten dira. Bere poesia: 3. pertsonan, distantzia gordez
        
        Barne-mundua bikain erabili →euskarak duen adierazkortasunaren eta sendotasunaren erreferentzia bihurtu da
        
        Distantzian ironia bilatu