Please enable JavaScript.

Coggle requires JavaScript to display documents.

LURRAREN HISTORIA - Coggle Diagram

- - - - Metodo erradiometrikoa
        
        Isotopo batzuk ezegonkorrak dira eta denborarekin beste elementu batean eraldatzen dira. Materialetan dauden isotopo erradioaktibo kantitate txikitzen doa elementu berri batean bihurtzeko (Semidesintegrazio periodoa)
        
        Adb:
        C14: Materia organikoa datatzeko
        K40: Gutxienez 100000 urteko arrokak eta fosilak datatzeko
        U238: Planeta sortu zeneko harriak nurtzen ditu
        
        Oinarriko printzipioak
        
        Erlazio gurutzatuaren printzipioa
        
        Inklusioen printzipioa
        
        100%--> 50%-->25%...
  - - - Metodo estatigrafikoa
        
        Estratuak arroka sedimentarioen geruzak dira. Sortu zirenetik milioika urtetan zehar jasan dituzten alterazioen ondorioz eratu dira.
        
        Estratigrafiaren oinarrizko printzipioak
        
        Horizontatazunaren printzipioa
        
        Gainezarpenaren printzipioa
        
        Jarraitasunaren printzipioa
        
        Etenune motak
        
        Inkonformitatea: Azpialdeko material (arroka igneoak edo metamorfikoak) geruzatzen da
        
        Parakonformitatea: Sedimentaziorik gabeko denbora tarte bat dago bi geruzen artean
        
        Diskonformitatea: Higaduraren ondorioz eratutako etenunea da
        
        Diskordantzia: Beheko segida estratigrafikoa bereizten du, aurretik tolestuta zegoena
        
        Paleoerliebe: Beheko segida estratigrafikoa tolesten da, gero higaduraren ondorioz eratzen da, azkenik goiko geruzak estaltzen dute
      - Metodo paleontologikoak
        
        Estratuek fosilak dituztenean erabiltzen dira. Hedadura geografiko zabala duten espezieak dira, baina denbora tarte oso zehatz eta labur batean bizi izan zirenak. Estratutako fosilak konparatzeko, fosil gidak erabiltzen dira.
- - - - Lurraren gainazala magmaz estalita zegoen. Meteoritoak erortzen ziren etengabe magma ozeano horren gainean.Theia planeta Lurrarekin talka egin zuen. Zati ugari Lurraren inguruan orbitatzen geratu ziren, eta horiek osatu zuten gure satelitea, akrezio prozesu baten bidez. Tenperatura igo zen.
    - - Kenorland superkontinentea eratu zen. Gero banandu zen, eta Laurentia, Baltika, Australia eta Kalahari kontinenteak sortu ziren.
        Eratu ziren hidrosfera eta atmosfera. Atmosferak metanoa, amoniakoa eta ur lurruna zeuzkan, eta ez zuen oxigenorik. Biziaren ebidentzia duela 3.800 milioi urte. Fosil zaharrena duela 3.650 milioi urtekoa da eta zaila da zehaztasunez identifikatzea. Zianobakterioek eta beste itsas bakterio batzuek plataforma karbonatuko ingurunean sintetizatutako karbonatoz eta burdinaz osatutako geruzak dira.
    - - Litosfera finkatu egin zen. Desplazamendu kontinentalak gertatu ziren Kontinenteak berriro elkartu ziren superkontinente batean: Rodinia. Duela 2.000 m.u. ozono geruza eratu zen. Mendikateetan, arroka metamorfikoen gerrikoak agertu ziren. Gero eta ugariagoak ziren zenbait motatako arroka sedimentarioak: itsas karbonatuak eta hareharriak sedimentazio inguruneetan. Lehen glaziazioak jazo ziren Lurrean. Ediacara fauna duela 600 m.u. inguru agertu zen, eta animalia ornogabe ugariren presentzia adierazten du. Erregistro fosil hori oso garrantzitsua da, lehen izaki zelulaniztunak izan zirelako.
  - - - Triasikoa (252-201 m.u.)
        
        Lur guztiak Pangea superkontinentean elkartuta zeuden, eta hori ozeano ikaragarri handi batek inguratzen zuen, Pantalasa ozeanoak. Pangearen iparraldean Laurasia zegoen, eta hegoaldean, berriz, Gondwana. Ozeanoetan, itsas narrastiak eta amonoideoak bizi ziren. Lehorreko ekosistemetan, elkarrekin bizi ziren, batetik, suntsitze handitik bizirik ateratako izakiak, hala nola iratzeak, gimnospermoak eta narrastiak, eta, bestetik, izaki talde berriak; horien artean zeuden koniferoak, bai eta dinosauroak ere, era horretan jaun eta jabe izan zirenak. Narrastien nagusitasunaren adierazle ziren, halaber, narrasti hegalariak: pterosaurioak.
      - Jurasikoa (201-145 m.u.)
        
        Rifting prozesuak aurrera jarraitu zuen mendebalderantz, eta Laurasia eta Gondwana bereiztea ekarri zuen. Horrela sortu zen Ozeano Atlantikoa.Une horretan, Ozeano Atlantikoa itsaso estu bat zen, eta haren erdiko zatia bakarrik zegoen eratua. Dinosauroak dibertsifikatu egin ziren. Talde berriak agertu ziren, sauropodoak eta teropodoak. Ozeanoetan, amonite ugari zegoen, Devoniarrean jada existitzen zirenak; marrazoak eta arraiak iktiosauroekin, plesiosaurioekin eta beste narrasti berri batzuekin batera bizi ziren. Ugaztunak ugaritzen hasi ziren. Jurasikoaren amaieran, lehen hegaztiak sortu ziren.
      - Kretazeoa (145-66 m.u.)
        
        Ozeano Atlantikoaren erabat ireki zen. Riftaren ondorioz, eskualde kontinental handietan sortu ziren faila normalek prozesuaren eraginpeko zonak hondoratu zituzten, eta itsas mailak gora egin zuen nabarmenki. Klima beroa izan zen, eta bereziki idorra. Batez besteko tenperaturak gaur egungoak baino 10 ºC altuagoak ziren. Tiranosauroa eta trizeratopsa agertu ziren. Loredun landareak garatu ziren, baina oraindik urriak eta oso primitiboak ziren. Ozeanoetan, amoniteak eta foraminiferoak dibertsifikatu ziren gehien. Planktonaren ugaritasuna funtsezkoa izan zen petrolioa eratzeko; periodo honetako hobiak dira garrantzitsuenak. Teleosteo arrainen espezie handiak agertu ziren, bai eta hagindun krustazeoak eta zurrusta propultsiodun moluskuak ere. Bibalbio talde bat, errudistena, periodo honetako uharriak eraikitzeaz arduratu zen.Dinosauroen suntsiketa
    - - Paleogenoa (66-23 m.u.)
        
        Ozeano Atlantikoak irekitzen jarraitu zuen. Indiak Eurasiarekin talka egin zuen, eta Himalaia eratu zen. Alpetar orogeniaren hasiera. Klimari dagokionez, Paleozeno-Eozenoko maximo termikoa gertatu zen, ozeanoak azidotu zituena. Berotzearen ondorioz, poloetaraino iritsi ziren baso epelak.Ugaztunak ikaragarri dibertsifikatu ziren: zaldiak, elefanteak, baleak eta primateak agertu ziren, beste askoren artean. Ozeanoetan, numuliteak sortu ziren. Landarediari dagokionez, angiospermoak garatu ziren, eta periodoko landare nagusiak izan ziren.
      - Neogenoa (23-2,58 m.u.)
        
        Panamako istmoa itxi zen. Tenperaturak gora egin zuentenperaturak jaitsi egin ziren, eta kasko glaziarrak eratu ziren Groenlandian eta Artikoan. Itsas mailak behera egin zuen, eta Mediterraneo itsasoa lehortu egin zen. Ugaztun belarjale askoren dibertsifikazioa eragin zuen, adb: zaldiena, mastodonteena, bobidoena, girafidoena eta antilopeena… Egoera horren ondorioz, ugaztun haragijaleak garatu ziren: lehoiak, hienak eta sable horzdun tigrea, adibidez. Tximinoak agertu ziren. Landare masa tropikalek txikitu zen, eta horregaitik tximino bipedoen hautaketari (hominizazioa). Hegazti handi haragijaleak ere desagertu egin ziren.
      - Kuaternarioa (2,58 m.u.-gaur egun)
        
        Glaziazioak eta glaziazioarteko aldiak txandakatzen ziren. Mamuta, errinozero iletsua eta sable horzdun tigrea, glaziazioetako klima hotzera egokituta zeuden. Homo generoaren agerpena. Tenperatura aldaketak landare batzuk desagertu egin ziren
    - - Kanbriarra (541-485 m.u.)
        
        Rodinia zatikatuta, lau kontinente handi eratu ziren. Gondwana zen denetan handiena, eta Hego polotik hurbil zegoen. Beste hirurak, Laurentia, Siberia eta Baltika, txikiagoak ziren, eta ipar hemisferioan kokatuta zeuden. Klima beroa eta tropikala izan zen, glaziazioa gertatu zen arte. Izaki bizidunen dibertsifikazio handia. Ozeanoetan, artropodoak nabarmendu ziren, adibidez: trilobiteak, Paleozoikoko fosil gidak; arkeoziatidoak, alga gorriekin eta berdeekin batera uharriak eratu zituztenak; eta brakiopodoak, bibalbioen antza zuten ornogabe maskordunak. Lehenengo algak Lurra konkistatzen hasi ziren.
      - Ordoviziarra (485-444 m.u.)
        
        Ordoviziar glaziazioa gertatu zen. Itsas mailak Lurraren historiako igoera handienak erregistratu zituen, eta horren erakusle dira eratu ziren arroka sedimentario karbonatatu ugariak. Ozeanoetan, artropodoak nabarmendu ziren, adibidez: trilobiteak, Paleozoikoko fosil gidak; arkeoziatidoak, alga gorriekin eta berdeekin batera uharriak eratu zituztenak; eta brakiopodoak, bibalbioen antza zuten ornogabe maskordunak. Lehenengo algak Lurra konkistatzen hasi ziren.
      - Siluriarra (444-419 m.u.)
        
        Baltika kontinenteak eta Avalonia, Laurentiarekin talka egin zuen, eta Kaledoniar orogenia eragin zuten. Nagusi ziren trilobiteak (fosil gidak izaten jarraitzen dute), eta Ordoviziarrean agertutako graptoliteak eta arrain korazatuak asko dibertsifikatu ziren. Lehorrean, onddoak zeuden, bai eta artropodoak ere, horien artean, araknidoak eta miriapodoak.
      - Devoniarra (419-359 m.u.)
        
        Jarraitu zuten kontinenteen arteko talkek, eta iparraldean kontinente handi bat eratu zen, Euramerika/Laurasia. Devoniarraren amaieran, Gondwana eta Euramerika bata bestera hurbiltzen hasi ziren. Algetatik abiatuta, lehorreko lehen landareak sortu ziren: lehenengo landare kormofitoak, iratzeak eta hazidun landare primitiboak. Intsektuak ere agertu ziren; horien eboluzioak lotura estua du landareen munduarekin.
      - Karboniferoa (359-299 m.u.)
        
        Gondwanak eta Laurasiak osorik talka egin zuten, eta bi masa kontinentalak bakar batean elkartuta geratu ziren: Pangea. Variskar orogeniaren hasiera. Hego poloan kokatuta jarraitzen zuen, eta kasko glaziar oso zabala zeukan. Egoera klimatiko hori Permo- Karboniferoko glaziazio izenez da ezaguna. Aitzitik, eskualde ekuatorialetan, klima epela eta hezea zen. Karboniferoko ozeanoetan, trilobiteak aurreko periodoetan baino urriagoak ziren eta zefalopodoak ugariagoak. Foraminiferoak ere ugariak ziren. Arrainek lortuak zituzten gaur egungo moldaketa fisiologikoetako eta egiturazkoetako asko, eta lehenengo marrazoen agerpena. Permiarrean, foraminiferoak eta amonoideoak dibertsifikatu ziren. Suntsiketa masiboa: sarraski handia
      - Permiarra (299-252 m.u.)