Please enable JavaScript.

Coggle requires JavaScript to display documents.

ZITOPLASMAKO EGITURAK, MINTZ BAKUNEKO ETA BIKOITZEKO ORGANULUAK - Coggle…

- - - - Biziaren egitura minimoa zelula da.
      - Bizi funtzio guztiak egiteko egitura minimoa zelula da.
      - Zelula guztiak lehenagoko beste zelula batetik dator
      - Zelulek beren informazioa gordetzen dute nukleoan eta ondorengoei transmititzeko gai dira.
  - - - Moneroen zelula txikiak
        
        Flageloak
        
        Zelularen mugimendua
        
        Frinbiak
        
        Zelula finkatzeko
        
        Piliak
        
        Ile-sexual modukoak, material genetikoaren trukea
        
        Zelula hormak
        
        Estalki zurruna babesarako, kapsula batez inguratuta
        
        Erribosomak
        
        Zitoplasman, proteinen sintesia (mRNA)
        
        Mesosmak
        
        DNA inguratzen + arnasketa zelularra
        
        Nukleoide
        
        Materia genetikoa DNA molekula luze eta biribil bakarra
    - - Prokarioto baino handiagoak eta konplexuagoak (zitoplasman organulu gehiago)
  - - - Osaera kimikoa
        
        Lipidoak
        
        Fosfolipidoak
        
        Izaera anfipatikoa, geruza bikoitza
        
        Kolesterola
        
        Fosfolipidoen geruza bikoitzean tartekatzen da
        
        Glukolipidoak
        
        Proteinak
        
        Intrintsekoak
        
        Mintzarekiko lotura estuak. Periferikoak eta zeharrekoak
        
        Estrinsekoak
        
        Mintzarekiko lotura ahulagoak. Barnealdean: zitoeskeletoa
        
        Gluzidoak
        
        Proteinekin: glukoproteinak
        
        Lipidoekin: glukolipidoak
        
        Glukoproteina + glukolipidoak --> glukokaliza
      - Mintzaren egitura
        
        Asimetrikoa
        
        Kanpo eta barne aldeko egiturak desberdinak
        
        Jariokortasuna
        
        Mosaiko jariakorraren eredua
        
        Kate hidrokarbonatuaren luzera
        
        Laburragoak --> jariakorrak
        
        Asegabetasunak egotea
        
        Asegabeen kopurua handiago: jariokorragoa
        
        Asegabeen kopurua txikiagoa: jariokortasun txikiagoa
        
        Kolesterol-proportzioa
        
        Mintza gogortzen --> Jariokortasuna galdu
        
        Tenperatura
        
        Jariokortasuna tenperaturarekiko zuzenki proportzionala
      - Mintz plasmatikoaren funtzioak
        
        Molekulen trukea
        
        Mintzeko azpiegiturak
        
        Lipido-geruza bikoitza
        
        Substantzia hidrofoboak eta txikiak
        
        Mintzeko proteinak
        
        Molekula espezifikoak (adib: glukosa)
        
        Ioiak bi noranzko
        
        Egitura funtzioa
        
        Inguruko seinale kimikoen errezeptore
        
        Batzuetan lehen mezulari
        
        Glukokaliza
        
        Zelularen gainazala babestu
        
        Beste zelula batzuk hauteman eta haie lotu
        
        Zelula hautematea eta atxikitzea
        
        Zelulaz kanpoko informazioa hautematea eta barrurantz trasmititzea
  - - - Garraio pasiboa (energia gasturik gabe)
        
        Difuzio bakuna
        
        Molekula hidrofoboak, txikiak eta karagarik gabeko
        
        Proteinek ahalbidetutako difuzioz
        
        Proteina garraiatzaileak (Carriers)
        
        Gluzidoak, aa, nukleosidoak --> proteinekin
        
        Bide-proteinak
        
        Bide bat sortzen dute mintzean
      - Garraio aktiboa (energia gastuarekin)
        
        Ioiak edo molekulak kontzentrazio gradientearen aurka garraiatu (ATP behar da), proteinak substantzia horiek ponpatzen ditu
    - - Endozitosia
        
        Zelula ingurako partikula hartzea
        
        1) Partikulak mintzaren gune batzuetan finkatzen dira.
        
        2) Mintza barrualderantz deformatuz --> inbaginazioa
        
        3) Inbaginazioa bereiztea eta partikulak zitoplasmara --> besikula
        
        4) Besikula askatzen denean digestio entzimen bitartez
        
        5) Substatziak irentsita, besikula mintz zelulararen gainazalera bueltatzen da.
        
        Fagozitosia
        
        Jatean, partikula handiak
        
        Pinozitosia
        
        Edatea, partikula likido eta txikiak
        
        Errezeptoreen bidez
        
        Substantzia hautatutak (lotugaien bidez)
      - Exozitosia
        
        Zelularen substantziak kanporatu
      - Transzitosia
        
        Endozitosia eta exozitosia bihak batera
  - - - Atxikidura mekanikoa
        
        Tentsio handia jasaten duten ehunetara: epiteliala eta muskularra
        
        Atxikidura-bandak
        
        Epitelioaren goialdean. Zuntzeko proteinaz osatuta: kadheina
        
        Desmosomak
        
        Ingurune osoan zehar. “botoi” bikoitza lotura dira. Elkartzeko zuntzeko proteina (kadheina) eta zitoeskeletoarekin elkartzen da
        
        Hemidesmosomak
        
        Ehun epiteliala eta ehun konektibo loturan
      - Lotura estuak
        
        Epitelio zelulen artean hesi moduko funtzioa
        
        Alboko garraioa: ostopatzen
        
        Norabide bertikaleko garraioa: bultzatu
      - GAP moduko loturak
        
        Mintza zeharrekoak: konexina. Seiko multzoak, hexagono moduan
        
        Ondoko zelulekin bide lerrokatu bat osatzen dute.
        
        Animali zeluletan daude bakarrik, haien artean garraiatuko dira: ura, molekula txikiak, ioiak.
      - Plasmodesmoak
        
        Mintza zeharrekoak
        
        Landare zelulako GAP loturak
        
        Erretikulu endoplasmatikoaren erratorriak diren egiturak dira.
  - - - Animalien ehunetako zelula murgilduak dituzten ingurua.
      - Proteinaz eta polisakaridoz osatuta.
    - - Bilkin zurruna eta disolbaezina da
        
        1) Landareen eta algen zelula horma
        
        Osagai nagusia zelulosa
        
        Erdiko xalfa
        
        Eratzen den lehenengo geruza (pektinaz osatuta)
        
        Lehen mailako horma
        
        Erdi zurruna
        
        Haztea baimentzen
        
        Ura + zelulosa + zuntzak
        
        Bigarren mailako horma
        
        Oso lodia eta zurruna
        
        Hatzea ostopatzen du (zelula helduetan dago)
        
        2) Onddoen zelula horma
        
        Polisakaridoz osatuta
        
        Ugariena: kitina
        
        3) Moneroen zelula horma
        
        Estalki porotsu eta zurruna
        
        Zelula prokariotoaren itxura hormaren araberakoa da
        
        Osagai nagusia: peptidoglukanoa
    - - Matrizea
        
        Ehunei egitura euskarri eman
        
        Substantziak barreiatu eta trukatu
        
        Metabolismoaren zenbait jardueretan esku hartzea
      - Horma
        
        Zelulei itxura, babesa, zurruntasuna eta mugiezintasuna eman
        
        Ura sartu
        
        Landareak zutik mantentzea
        
        Ondoz ondoko zelulak lotzea
- - - - Disoluzio bat [%70-85 ura eta %15-30 beste konposatu (gluzidoak, lipidoak, aa, proteinak, nukleosidoak, nukleotidoak...)]
      - Funtzioa: metabolismo erreakzioak
    - - Zitoplasmako proteinazko harizpi luze meheen sarea
      - Hiru harizpi mota
        
        Tarteko harizpiak
        
        Proteina-harizpi haritsu eta luzanga askoz osatuta
        
        Aktinaren eta mikrotubuluen arteko diametroa
        
        Ugariak dira tentsio mekaniko handiak jasatzen
        
        Funtzioa: tenkatze-funtzioa
        
        Aktina / mikroharizpiak
        
        Mehenak (aktina proteinaren polimero helikoidalez osatuta)
        
        Mintz plasmatikoaren azpian normalean
        
        Ugariak muskulu zeluletan
        
        Funtzioa: euskarri mekanikoa / zelulari forma zehatz ematea / protuberantziak eustea / muskulu-zelulen uzkurdura ahalbidetzea
        
        Mikrotubuluak
        
        Azpiunitate paraleloz osatuta (erdian barrunbe bat utziz)
        
        Zilindro luze, zuzen eta hutsak
        
        Animali zeluletan zentrosomatik hazi eta kanporantz hedatu
        
        Funtzioa: besikulen eta organuluen garraioa / zilioen eta flageloen egituraren osagaiak / ardatz akromatikoa osatzen
  - - - Animalien zelula interfasikoen nukleotik oso hurbil
      - Pare bat zentriolo osatuta --> diplosoma --> perpendikularrean elkar eta material perizentriolar inguratuta
      - 9 mikrotubulu-hirukoteak (periferikoak, ez dago erdikorik)
        
        A mikrotubulua: barnean dagoena
        
        B mikrotubulua: bien artean dagoena
        
        C mikrotubulua: kanpoaldean dagoena
      - Zentrosomaren funtzioak
        
        Zelula mikrotubuluak antolatzen ditu
        
        Mitosian parte hartu (ardatz akromatikoa eratuz)
      - Zentrioloen funtzioak:
        
        Zentrioloetatik beste zentriolo eratu
        
        Korpuskulu basala izeneko egiturak esku hartzen du zilioen eta flageloen sorrera eta hazkundean
    - - Zilioak
        
        Tamaina: 10μm
        
        Kopurua: asko
        
        Mugimendua: atzetik aurrera
        
        Funtzioa: zelula inguratzen duen likidoa mugitu
      - Flageloak
        
        Tamaina: 200μm
        
        Kopurua: gutxi
        
        Mugimendua: uhin modukoa
        
        Funtzioa: protozoo batzuen eta espermatozoiden lokomozioa
      - Ultraegiturak
        
        Axonema
        
        Kanpoan 9 mikrotubulu pare eta barnean bi mikrotubulu eta periferiarekin lotzeko erradioa. Mintz plasmatikoa inguratu
        
        Trantsizio erermua
        
        Axonemaren eta korpuskulu basalaren artean
        
        Bikote periferikoa --> hirukote bihurtu
        
        Erdiko mikrotubuluak eta hirukote periferikoekin lotzen dituzten erradioak desagertzen
        
        Korpuskulu basala
        
        Zentrioloen egitura bera (9+0)
        
        Sustraia
        
        Mikroharizpiz osatuta / uzkurdura funtzioa
  - - - Mintzik gabeko partikula azpizelularra (aletxo esferikoen itxura)
      - Osaera: proteina erribosomiko + RNA erribosomiko + ura
      - Egitura eta kokalekua
        
        Bi azpiunitate
        
        Erribosoma prokariotoek eta eukariotoek oso antzekoak dira
        
        Prokariotoak
        
        70 S ko sedimentazioa (handia 50 S, txikia 30 S)
        
        Eukariotoak
        
        80 S ko sedimentazio (handia 60 S, txikia 40 S)
        
        Zelula guztietan, espermatozoide helduetan ez (globulu gorrietan oso ugariak)
        
        Zitosolean aske daude (isolatuta ala taldeka)
        
        E.E.Z duen mintzaren kanpoko aldeari eta kanpoko nukleo mintzaren alde zitoplasmatikoari itsatsita dago
      - Funtzioa
        
        Proteinak sintetizatzea (azpiunitate handi + " txiki lotu --> proteina osatuta, banatzen dira)
    - - Zelularen metabolismoaren jardueratik sortutako hondakinak metatzen (hidrofoboak dira)
      - 3 mota
        
        Karbohidrato aletxoak
        
        Animalien zeluletan glukogenozkoak
        
        Funtzioa: energia metatzea
        
        Landare zeluletan almidoizkoak
        
        Lipido tantak
        
        Animalietan --> gantz tantak gantz-zeluletan metatu
        
        Funtzioa: energia-gordekin
        
        Landareetan --> ugariak hazietan eta fruituetan
        
        Beste inklusio batzuk
        
        Latex / pigmentu / proteina kristalizatuen metaketak
  - - - Zelula prokarioto --> eukarioto
        
        1) Kanpoko bilkina zurruna suntsitu --> hazteko
        
        2) Bolumena handitu eta barneko mintza sisteman sartu
        
        3) EE bildu (mintz nuklearra sortu)
        
        4) Zelula alde (zitoplasma) desberdinetan banatu --> erreakzio metaboliko desberdinak egin
        
        5) EE bere mugak itxi (nukleo mintza) eta material genetiko gorde
        
        6) Bakterio txikiagoen endozitosia (digestio gabe)
        
        7) Bakterioak erlazio sinbiotikoa zelularekin
        
        Arnasketa bakterioak --> mitokondrioak
        
        Fotosinbiotiko bakterioak --> kloroplastoak
    - - Zelula eukarioto mintz plasmatiko bat dute inguruan eta barnean beste mintz batzuk (barneko mintza sortzen da mintz plasmatikoa barrurantz sartzean), organuluak mugatzeko
        
        Organulu horietako asko mintz bat inguratzen ditu eta ondorioz lotura handia dute elkarrekin eta zelula kanpoaldearekin. Lotura hori organulu batzuetatik ebaginatzen diren eta beste batzuekin bat egiten duten besikulen bidez egiten da .
      - E.E proteina batzuk sortu besikulen bidez Golgi aparatura eraman
        
        Golgi aparatuaren zakuen artean pasatzen dira eta besikulak eraldatzen dira
        
        Azken zakura heltzean besikula
        edukiaren arabera bi organulu sortzen dira:
        
        Lisosomak eta substantziak kanporatzeko entzimak (jario-xixkuak)
        
        E.E beste besikulak daude eta beste bi organulu sortzen dira: (erreakzio entzimak) --> peroxisoma eta hondakinak biltzeko entzimak --> bakuoloak
    - - Tubuluz eta zakuzko sarea
        
        Mintz antzeko egitura mehea (lipido gutxi / proteina ugari)
        
        Mintz nuklearratik hurbil (teoria endosimbiotikoa)
        
        Bi mota:
        
        Leuna (erribosomak ez)
        
        Zimurtsua (erribosomak bai)
      - E.E.L
        
        Erribosomik ez, ugariak muskulu eskeletikoan (uzkurketa) eta hepatozitoetan (glukogenoaren metabolismoan)
        
        Funtzioak:
        
        Lipido eratzea, metatzea eta garraiatzea
        
        Detoxifikazioa egitea: kanpoko toxina liposolubleak desaktibatzen ditu eta bere efektuak moteldu edo ezabatu
        
        Muskulu-uzkurdura (erretikulu sarkoplasmatikoa)
        
        Mineralen metabolismoa eta pigmentuen sorkuntzan parte hartu
        
        Hepatozitoetan: glukogeno --> glukosa bihurtzen duen prozesuan parte hartzen du
      - E.E.Z
        
        Erribosomak bai. Zelula eukarioto guztietan (globulu gorrietan ez)
        
        Funtzioak:
        
        Proteinak sintetizatzea eta banatzea:
        
        Proteinen glukosilazioan:
  - - - Diktosoma bakoitzean bi zati
        
        Cis aldea
        
        EE mintzatik gertu, nukleoari begira. Mintz meheak ditu. Irekuguneak eta besikula ugari (trantsizio-besikulak). Gemazioz askatzen dira
        
        Trans aldea
        
        Mintz plasmatikotik gertu. Mintz lodiagoak eta lumen zabalagoak
        
        Garraio-besikulak --> zisterna baten gemazioaren eraginez sortu. Molekulak garraiatu zisterna batetik bestera: cis --> trans
    - - EEan sintetizatutako molekulak aldatzea, paketazea, garraiatzea, banatzea eta jariatzea
      - Mintz plasmatikoa berritzea
      - Glukosilazioa
      - Polisakaridoak sintetizatzea
      - Lehen mailako lisosomak sortzea
  - - - Mintz bateko inguratutako besikulak dira (50 digestio entzima du)
      - Egitura eta kokalekua
        
        Lisosomaren barnean oso azidoa (pH=5) Zitosolaren azidotasuna berriz, pH=7,2. Mintza hautsikotan, entzimak ezin izango lukete funtzionatuko inguru horretan --> lisosomak zitosolaren edukirako segurtasun sistema dela
      - Funtzioak
        
        Zelula barneko digestioa. Pinositoziz edo fagozitoziz hartu materiak eta digeritu. Ondoren, degradatuko materiala lisosomaren mintza degradatu eta zelulak aprobetxatzen du
      - Sailkapena
        
        Lehen mailako:
        
        Golgi aparatutik ateratakoa (gemazioaren bidez). Soilik entzima hidrolitikoak. Garraio besikulak biribilak.
        
        Bigarren mailakoak:
        
        Lehen mailako lisosoma + digeritzeko materiala dituen bakuoloa. Edukia heterogeneoa eta forma aldakorra.
        
        Fagolisosomak: materialak jatorri exogenoa
        
        Autofagolisosomak: materialak jatorri endogenoa
    - - Mintz bakun batek inguratzen dituen organulu txikiak (barruan 50 oxidazio entzima). EEtik eratorriak. O2ren mailak erregulatu.
      - Egitura eta kokalekua
        
        Hidrolasak izan beharrean --> oxidazio entzimak
      - Funtzioak
        
        Molekulak oxidatzea
        
        Gantz azidoen azetil Co-A bilakatzeko degradazioan esku hartu
        
        Lipidoen sintesian
        
        Beste osagai batzuk degradatzen
    - - Mintz bakun batek inguratzen dituen zaku forma. Zitoplasman. Landareetan EEtik eratorriak, txikiak eta ugariak, ur gutxi dutelako, hazten handitzen dira: materia bilduz edo bakuoloak elkartuz. Animalietan golgi aparatuetatik eratorriak: lisosoma funtzioa
      - Funtzioak
        
        Legamietan eta lisosomarik ez duten zeluletan, bakuoloek haien funtzioa hartzen dituzte
        
        Protozoo askotan taupakari bakouloak zelularen ur-kantitate erregulatu
        
        Landare zeluletan
        
        Biltze funtzioa
        
        Zelulen hanpadura mantentzea
        
        Zelularen ur soberakina metatzeak landare zelula handitzea ahalbidetzen du
- - - - Zelula gehienek nukleo bakarra (batzuk ez dute nukleorik / beste batzuk bi edo gehiago dituzte). Nukleoa bi egoeratan egon daiteke: atseden egoera (n. interfasikoa) eta zatiketa egoeran (n. mitotikoa)
      - Zelula eukariotoen organulu nagusia. Genoma gorde eta kodeatzen. Bikoizketa eta transkripzioa egiten du --> RNA zitoplasmara bidali. EEarekin lotuta (substantzien trukea)
    - - Animalietan --> erdian
      - Landareetan --> exzentrikoa (bakuoloak bultzatuta)
      - Tamaina: jardueraren + DNA kantitatearen arabera
      - Itxura: motaren + zelularen zikloaren unearen arabera
      - 4 zati
        
        Mintz nuklearra
        
        Mintz hau nukleoa mugatzen du
        
        Kanpo mintza: alde zitoplasmatikoan erribosomak daude
        
        Espazio perinuklearra: (bi mintzen nuklearren artean) komunikazio zuzena EEaren lumenearen artean
        
        Barne mintza: nukleo-xafla (proteinen zuntzen sorta) estaltzen, euskarria eman eta kromatinaren ainguralekua
        
        Poroak: molekula pasibo txikien truke aktiboa (RNA eta proteinak)
        
        Nukleoplasma
        
        Disoluzio urtsua, osagaiak: ura + ioi (K+, Ca2+, Mg2+) + entzimak + erribosomak + kromatina + proteinak
        
        Zuntz-sarea, nukleoaren barnealde osoa betetzen eta egitura-euskarri ematen dio nukleoari (nukleo-xaflarekin lotzeean)
        
        Kromatina
        
        Nukleo interfasikoaren material genetikoa.
        
        Osagiak: DNA + proteina histonikoak (2A, 2B, 3,4,1) + proteina ez-histonikoa
        
        2 kromatina mota:
        
        Heterokromatina
        
        Formarik trinkoena. Transkipzio pasiboa. Interfasean %10
        
        Eukromatina
        
        Hedatutagoa. Transkripzio aktiboa. Interfasean %90
        
        Nukleoloa
        
        Mintz gabeko egitura esferikoa, dentsoa eta pikortsua. Normalean bakarra (baina gehiago izan daitezke interfasean). Nukleoaren eremu antolatzailetik gertu
        
        Osagaiak: proteina + rRNA + molekula desberdinak
        
        Funtzioak
        
        rRNA guztiak (bat izan ezin --> 5S) sintetizatzen ditu --> nRNAn
        
        Erribosomen azpiunitateak eratzen dira, rRNA zitoplasmatik etorritako proteinekin bat egitean, nukleo-poroen bitartez atera
    - - Mitosian nukleoak antolaketa galdu --> kromatinaren harizpiak kribildu --> kromosomak sortu (kondentsazio maila altuena). Mugitu egiten dira eta ez dira transkribitzen
      - Nukleo mintza desagertu (besikulak bilakatuta)
      - Nukleoplasma zitoplasman barreiatu
      - Kromosomak zitoplasman banatuta
      - Interfasearen amaieratik --> metafase kondentsazio handiena --> telofasearen amaierara
      - Kromosomen sailkapena
        
        Metazentrikoa
        
        Erdian, besoak luzera bera. V itxura hartu ardatz akromatikoan
        
        Azpimetazentrikoa
        
        Azpierdiko posizioan, beso bat bestea baino luzeagoa. Anafasean L itxura
        
        Akrozentrikoa
        
        Muturretik gertu, besoek oso luzera desberdina
        
        Telozentrikoa
        
        Muturrean, beso bakarra
      - Kariotipoa
        
        Espezie bakoitzaren kromosoma multzoa, tamainaren, formaren eta ezaugarrien arabera antolatuta
        
        Gizakia 23 bikote (22 autosomikoa + 1 sexukoa)
        
        Ordena: 1. Tamaina --> 2. Mota (meta, azpimeta, akro, telo) --> 3. Sexu kromosomak (XX ♀, XY )
  - - - Mitokondrioen osaera kimikoa
        
        Matrizea
        
        DNA molekulak (proteina sintetizatzeko informazioa du)
        
        Mitoerribosomak
        
        Kaltzio/fosfato ioiak + ura + entzimak: DNA kudeatu (bikoiztu, transkribatu, itzuli ) eta prozesu metabolikoetan (Krebs, 𝛃
        oxidazio)
        
        Barneko mintza
        
        Oso iragazgaitza. Sartuneak eta etenunak --> gandorrak
        
        Proteina asko dituzte elektroiak garraiatu eta ATP sortu
        
        Kanpo mintza
        
        Oso iragazkorra. Entzima-jarduera eta bide urtsuak eratzen duten proteinak ditu
        
        Mintzen arteko gunea
        
        Osaera, zitosolaren antzekoa kanpoko mintzaren iragazkortasuna dela, entzimak daude
      - Funtzioa
        
        Energia lortzea. Zelula aerobioek batez ere arnasketa zelularraren bidez energia lortu
  - - - Landare zeluletan bakarrik
      - Sailkapena
        
        Substantziak sintetizatzeko eta biltzeko gaitasunaren arabera
        
        Kromoplastoak
        
        Pigmentuak biltzea; klorofila --> kolore berdea // karotenoak --> kolore horia, laranja edo gorria
        
        Leukoplastoak
        
        Ez dute pigmenturik. Substantziak metatu eta enegia-iturri erabili fotosintesia egiten ez duten egunetan.
        
        Amiloplastoak (almidoi bildu), oleoplastoak (olioa bildu) edo proteinoplastoak (proteina bildu) izan daitezke
    - - Klorofilaren eraginez kolore berdea dute, zelula eukarioto fotosintetikoetan. Mugikorrak eta argia jasotzen
      - Ultraegiturak
        
        Kanpo mintza
        
        Estroma
        
        Granako tilakoideak
        
        Erribosomak
        
        Estromako tilakoideak
        
        DNA
      - Funtzioak
        
        Fotosintesiaz. Eguzkiaren energia jaso eta glukosa sintetisatu
        
        Metabolismo-energia (ATP) dute eta elektroi eta energia bitartekariak sortze dituzte