Please enable JavaScript.

Coggle requires JavaScript to display documents.

MIKROORGANISMOAK ETA FORMA AZELULARRAK - Coggle Diagram

- - - - 4 mota daude;
        
        Fotoautotrofoak: Materia ez-organikoa materia organiko bihurtzeko fotosintesia egiten dute.
        
        Fotoheterotrofoak: fotosintesia egiten dute eta materia organikoa dute.
        
        Kimioautotrofoak: Materia ez-organikoa materia organiko bihurtzeko oxigenoa behar dute.
        
        Kimioheterotrofoak: Oxigenoa behar dute eta materia organikoa dute.
        
        Heterotrofo ezberdinetan 4 elikadura mota daude;
        
        Fagotrofoak: aske bizi dira eta fagozitosi bidez hartzen dute janaria.
        
        Sinbiotikoak: Beste izaki batekin elkarbizitzen direnak.
        
        Saprofitoak: materia organikoko mantenugaiak xurgatzen dituzte.
        
        Parasitoak: beste organismo bizidun batez elikatzen dira eta gaixotasun infekzioso bat eragiten dute.
- - - - Biroideak
        
        ARN bat da, ez ditu proteinak kodetzen eta infektatutako zelularekin batera transkribatzen (bikoiztu egiten da), hau da, ugaltzeko forma.
        
        Biroide berriak zelula batetik bestera pasatzen dira. Zelula berriak infektatzea. Horrela, espezie bereko edo espezie ezberdineko organismoen artean gene-transferentzia egin daiteke.
        
        Landareen eta onddoen parasitoak dira.
      - Prioiak
        
        Proteinez osatuta daude. Biderkatzeko edo errepikatzeko gaitasuna dute. Prioiek nerbio-sistemako gaixotasun larriak eragiten dituzte animaliengan zein gizakiengan.
        
        PrPc izeneko proteina dute neuronetan. Prioiak PrPc proteinarekin elkartzen direnean, proteina horren egitura aldatzeko gaitasuna dute, ondorioz, PrPc proteina normala prioi bihurtzen da. Neurona proteina normalak desagertzen direnean neuronak suntsitzea dakar.
    - - Derrigorrezko parasitoak diren forma ez-zelularrak dira. Parasitatzen duten zelularen metabolismoa behar dute.
        Birus partikula oso bati birioia deitzen zaio.
        Oso egitura sinplea dute:
        
        Azido nukleiko batez (DNA edo ARN) eta inguratzen duen proteina-geruzaz osatuta daude.
        
        Kapsomeroen unitate txikiz osatutako kapside izeneko proteina-geruza du.
        
        Gripearen birusak eta HIESaren birusak inguratzaile lipidikoa dute.
        
        Birusak hainbat irizpideren arabera sailkatzen dira.
        
        Infektatzen duten zelula motaren arabera: animalien birusak, landareen birusak eta bakteriofagoak.
        
        Daukaten azido nukleiko motaren arabera: DNA birusak eta RNA birusak.
        
        Kapsidearen itxuraren arabera: helikoidala, ikosaedrikoa eta konplexua.
        
        Ikosaedrikoa: Ikosaedro erregular baten itxurako kapsidea dute. Bilgarri lipidikoa izan dezakete edo ez.
        
        Helikoidala: Helize formako kapsidea dute, eta barruko material genetikoa harizpi bakarreko RNA izaten da.
        
        Konplexua: Ikosaedro itxurako burua, kate bikoitzeko DNA eta buztan helikoidala dute. Ostalariaren gainazalera atxikitzeko espikulak eta zuntzak ditu.
      - Birusen ugalketa
        
        Birusek bi ugal ziklo dituzte:
        
        Litikoa: Zelula infektatu, ugaldu eta zelula hiltzen du.
        
        Lisogenikoa: Zelula infektatu, ugaldu eta zelula ez du hiltzen.
- - - - Teoria mikrobianoa
        
        Agente patogenoak animalia gaixoetan egon behar du.
        
        Patogenoa gaixorik dagoen animaliaren gorputzetik bakartu behar da.
        
        Kultibatutako mikrobioak gaitzaren sintomak eragin behar ditu animalia osasuntsu batean.
        
        Agente hori berriro isolatu behar da.
    - - Faktoreak:
        
        Ahalmen inbaditzailea ostalarian ugaltzeko gaitasuna.
        
        Toxina: mikroorganismoak sortzen duen substantzia eta kalteak eragiten dituena. Bi mota;
        
        Exotoxinak: Patogenoak ingurura botatzen dituen proteina. Tenperatura altuetan galtzen dira. Hilgarriak izan daitezke. Adibidez; botulismoa (bakteria).
        
        Endotoxina: Ez dira hilgarriak izaten. Tenperaturak ez die eragiten. Bakteria gram-en lipopolisakaridoak dira. Adibidez; Crohn.
    - - Organismo batean eragile patogeno bat sortzen duen kaltea da. Eragile patogenoa ostalaria heldu, itsatsi eta ehunak kolonizatzean sortzen da.
        Gaixotasunaren garapena baldintzaten duten faktoreak:
        
        Mikroorganismoaren birulentzia (erasotzeko).
        
        Ostalariaren erresistentzia (defentsarako).
        
        Parasito kopurua.
        
        Mikroorganismoa transmititzeko bideak
        
        1. Zuzena: Organismo batetik bestera mikroorganismoa zuzenean pasatzen denean. Sexu bidezkoa, muxuen bidez, plazenta bidez... Adibidez, herpesa.
        2. Zeharkakoa: Uraren, elikagaien, tresnen edo animalien bidez. Adibidez, malaria.
        3. Bektoreak: Beste izaki bizidun baten bidez transmititzen dira. Transmititzen dute patogenoa, baina ez dute gaixotasuna pairatzen. Adibidez, dengue eta zika.
        
        Hedatzea
        
        Gaixotasun infekziosoak, nola banatzen diren arabera:
        1. Gaixotasun endemikoa: Eremu geografiko jakin batean gertatzen direnak dira. Adibidez, sukar horia.
        2. Epidemia: Eskualde jakinean, ohiko mailatik gora azkar hedatzen dena. Adibidez, gripea. (azelularra da)
        3. Pandemia: Mundu osoko epidemia da, eta eremu geografiko oso handiko biztanle kopuru handian eragina du. Adibidez, covid-19.
        
        Infekzioen prebentzioa
        
        Transmizioa ekiditen duten bideak kontrolatzea da. Horien artean:
        
        Eskuak garbitzea, desinkezioa, distantzia soziala mantentzea, preserbatiboak, musukoa erabiltzea gaixotasuna sahiesteko, baina ekiditeko:
        
        1. Bakartzea: Gaixoak osasuntsu daudenengandik bereiztea.
        2. Koarentena: Gaixorik egon ez arren, patogenoaren eramaile izan daitezkeen pertsonak osasuntsueatik bereiztea.
        3. Txertoak: txerto bat pertsona sendatzen laguntzen duen mikroorganismo batekin inokulatu, edo sintomak prebenitzen.
    - - 1. Inkubazioa: patogenoa gorputzean sartzen den unetik gaixotasunaren sintomak agertzen diren arte.
        2. Garapena: sintomak dauden fasea.
        3. Gaixondoa: Gaixotasuna gainditzetik osasuna berreskuratu arte igarotako denbora.
        Sendabideak:
        1. Antibiotikoak: bakterioak eta onddoak hiltzen dituzten substantziak.
        2. Anti-mikotikoak: onddoek eragindako gaixotasunak tratatzeko.
        3. Antibirikoak: osagai birikoak sortzea saihestea.
- - - - Mikroorganismoak hazteko laborategian erabiltzen den gel edo likidoa da.
        Mikroorganismo baten hazkuntza lortzeko bere eskakizun nutritiboak eta ekologikoak ezagutu behar dira.
        
        Karbono eta nitrogenoaren arabera.
        
        Aerobio edo anaerobio.
        
        Bere tenperatura eta Ph zein den.
        
        Motak:
        
        Solidoak: Solidotzaile bat dutenak dira (normalean agar heteropolisakaridoa). Petri plaka batean prestatzen dira. Gardena da eta horregatik mikroorganismoen koloniak ikus daitezke.
        
        Likidoak: salda deitzen zaie eta probeta edo Erlenmeyer matrazean prestatzen dira.
        
        Orokorrak: Mikrobio asko haztea ahalbidetzen dute.
        
        Bereizgarriak: mikroorganismo talde zehatz baten hazten laguntzen dute.
        
        Hautakorra: bakterio batzuen hazkuntza inhibitzen dute eta beste batzuen hazkuntza errazten dute.
    - - Kultibo bat mikroorganismoak ugaltzeko metodo bat da. Metodo horretan, ingurune ezin hobea prestatzen da. Ikerketarako funtsezko metodoa da.
        Esterilitate baldintza zorrotzak bete behar dira:
        
        Hazkuntza ingurune eta tresneria aldez aurretik ondo esterilizatuta.
        
        Pizgailu baten suarekin inguruan lan egiten da.
    - - Ildaska bidez: Ereite uztaia bidez, arrastatzen da plaka bateko ingurune solidoan.
        
        Diluzio banku bidez: Laginaren diluzioak egitean datza, hasierako esekiduraren mikrorroganismoen kopurua gutxiz joateko.
        
        Kopurua oso txikia izango da, ereitean elkarrengandik bereizitako koloniak sortuko dira.
- - - - Eraldaketa
        
        Hildako baten DNA-zati bat bakterio hartzaile batean sartzen da, eta hartzailearen DNA-zati batekin trukatzen da. Gaitasun hori duten bakterioei bakterio konpetente deritze.
      - Konjugazioa
        
        Pilien bitartez bi bakterioen arteko zuzeneko geneen transferentzia da. Bakteria emailearen plasmidoa eta beste gene batzuk, bakteria hartzailera pasatzen dira.
      - Transdukzioa
        
        Garraiatzailea birusa da (ADN-a transferituz). Infekzioa eragin duen birus batek, ziklo lisogeniko baten ostean, bakterio ostalariaren geneak kapsidan eramaten ditu eta infektatzen duen hurrengo bakterioari transferitzen dizkio.
      - Gene transferentzia horizontal artifiziala
        
        Ingeniaritza genetikoak teknika genetikoak erabiltzen ditu. Teknologia honek espezie berriak sortu, akats genetikoak zuzendu edo konposatu berriak sor ditzake.