Please enable JavaScript.

Coggle requires JavaScript to display documents.

IZAKI BIZIDUNEN JATORRIA - Coggle Diagram

- - - - Redi-ren esperimentua da eta materia bizigabetik abiatuta dago, berez, han bizitza sortzen da.
    - - Teoria endosinbiotikoa azaltzen du:
        Teoria Lynn Margulisek azaltzen du; zelula eukariotoen mitokondriak mintza zeharkatuz bakterioekin elkartzea proposatzen du.
        
        Bizitza materia ez-organikotik sortzen da. Metanoa, amoniakoa eta urak askaturiko energiarekin erreakzionatu zuten lehen molekula organikoak sortzeko, eta molekula organiko hauek mintz batez inguratu ziren eta koazerbatoa sortu zen.
        
        Lehenengo zelulak "Luca" izeneko eubionteak dira eta prokarioto heterotrofo aerobikoak dira. Bakterioak, arkeoak eta geroago eukariotoak sortu ziren LUCAtik. Eta geroago, zianobakterioak, bakterio fotosintetikoen talde bat, agertu ziren.
      - Miller-en eta Urey-en esperimentua.
        
        Esperimentuak frogatu zuen nola sor litezkeen bizitzarako ezinbestekoak diren molekula organikoak Lurraren hasierakoen antzeko baldintzetan;
        
        Sistema itxi bat ezarri zuten ura (ozeanoak bezala), gasak (metanoa, amoniakoa, hidrogenoa) eta elektrizitatea (tximista simulatuz).
        
        Ura berotu eta hoztu zuten naturan uraren zikloa imitatzeko.
        
        Egun batzuk igaro ondoren, aminoazidoak aurkitu zituzten.
- - - - Fixismoak dio izaki bizidunak ez direla aldatzen sortu zirenetik. Ideia hau oso ezaguna izan zen Aristotelesengandik XIX.
        
        Georges Cuvier izeneko zientzialari batek onartzen zuen ideia hau. Jada existitzen ez ziren animalien fosilak zergatik zeuden azaltzeko, hondamendi natural handiek desagertzea eragin zutela esan zuen.
        
        Teoria honek uste zuen espezieak hondamendi naturalen ondorioz desagertu zirela, baina inoiz ez zirela aldatu edo eboluzionatu.
        
        Denborarekin, ideia hori eboluzionismoak ordezkatu zuen.
    - - Teoria honek proposatzen du espezieak denboran zehar alda daitezkeela eta baita espezie berriak sor daitezkeela ere. Hau fixismoaren kontrakoa da, espezieak aldaezinak zirela esaten zuena.
        
        LAMARCKismoa
        
        Espezieak denboran zehar eboluzionatzen du ingurunera egokitzeko. Lamarckek proposatu zuen organismo baten bizitzan zehar eskuratutako karaktereak hereda daitezkeela. Bere teorian oinarritzen da organismoak konplexuagoak izan ohi direla, maiz erabiltzen diren organoak garatuz, eta erabiltzen ez diren organoak atrofiatu eta desagertzen diren bitartean. Lortutako ezaugarriak ondorengoek heredatzen dituzte.
        Haren akatsak:
        
        Ez zituen frogarik eman.
        
        Ezaugarri eskuratuak ez zaizkie ondorengoei transmititzen; izan ere, geneetan egon behar du ezaugarrien informazioa heredagarriak izateko.
        
        DARWINismoa
        
        Darwinek azaldu zuen izaki bizidunek desberdintasunak dituztela, baita espezie beraren barruan ere. Desberdintasun hauek garrantzitsuak dira, batzuk beren ingurunera hobeto egokitzen direlako. Adibidez, lepo luzea duten jirafek bizirauteko abantaila dute.
        
        Sasoikoenek bizirik irauten dute eta ezaugarri baliagarri horiek heredatzen dituzten seme-alaba gehiago dituzte. Hau hautespen naturala deitzen zaio.
        
        Desberdintasun hauek DNA aldatzen delako (mutazioak) edo umea jaiotzean geneak nahasten direlako gertatzen dira. Darwinek ez zekien, baina gerora ezagutu zen ezaugarri horiek transmititzen dituzten geneak direla.
- - - - Paleontologoek fosilak aztertzen dituzte, antzinako izaki bizidunen aztarnak edo arrastoak direnak. Fosilizazio prozesuari esker, aztarna hauek milioika urtez kontserbatzen dira. Fosilek izaki bizidunak iraganean nolakoak ziren ulertzen laguntzen digute.
        
        Adibidez, Archaeopteryx fosil ospetsua da, hegazti eta narrastien ezaugarriak dituelako, bi talde hauek arbaso komun bat dutela erakutsiz. Gainera, zaldien eboluzioa azter dezakezu bere lerro filogenetikoarekin, zeinak espezie txikiagoetatik nola aldatu ziren erakusten duena.
    - - Biogeografiak espezieak munduan nola banatzen diren aztertzen du. Horrek erakusten digu espezie ezberdin askok arbaso komun bat dutela, baina leku bakoitzeko elikagaien eta ingurunearen arabera modu ezberdinean eboluzionatu dutela. Gainera, banaketa geografikoak espezieak nola aldatzen diren ulertzen laguntzen du.
        
        Adibidez, leku berean elkarrekin bizi direnean, antzeko ezaugarriak garatu ditzakete, baina populazio bat isolatuta badago, bere bilakaera besteen aldean ezberdina izan daiteke.
    - - Izaki bizidunen gorputz atalak aztertzen dira haiek alderatzeko;
        · Organo homologoak: antzeko egitura dute baina funtzio desberdinak betetzen dituzte.
        · Organo analogoak: egitura ezberdina dute baina funtzio bera betetzen dute.
        
        Aztarna-organoak funtzioa galdu duten baina harreman ebolutiboak ezartzen laguntzen duten organoak dira.
    - - Animalien enbrioien ikerketek erakusten dute beren enbrioietan antzekotasun gehiago dituzten espezieak erlazionatuago daudela eta arbaso komun bat partekatzen dutela.
    - - Erlazio ebolutibo handia duten espezieek proteina edo DNA oso antzekoak dituzte. Espezie ezberdinen DNAren eta proteinen sekuentzien arteko konparaketa hauek haien eboluzio-erlazioak ulertzen laguntzen dute.
- - - - Moneroak
        
        Prokariotoak
        
        Zelulabakarrak
        
        Ez dute ehunik
        
        Autotrofoak eta heterotrofoak
        
        Asexuala
      - Onddoak
        
        Eukariotoak
        
        Zelulanitzak eta zelulabakarrak
        
        Ez dute ehunik
        
        Heterotrofoak
        
        Asexuala eta sexuala
      - Landareak
        
        Eukariotoak
        
        Zelulanitzak
        
        Ehunak dituzte
        
        Autotrofoak
        
        Asexuala eta sexuala
      - Protoktistoak
        
        Eukariotoak
        
        Zelulabakarrak eta zelulanitzak
        
        Ez dute ehunik
        
        Autotrofoak eta heterotrofoak
        
        Asexuala eta sexuala
      - Animaliak
        
        Eukariotoak
        
        Zelulanitzak
        
        Ehunak dituzte
        
        Heterotrofoak
        
        Sexuala
- - - - Ezaugarri nagusiak:
        
        Zelulabakarrak dira.
        
        Bakterio mota asko daude: autotrofoak, fotosintetikoak edo kimiosintetikoak, heterotrofoak, aerobikoak eta anaerobioak
        
        Asexualki ugaltzen dira eta bakterioak fusionatzen direnean material genetikoa trukatzeko gai dira.
      - Prokariotoen nutrizioa:
        
        Bakterio heterotrofoak;
        · Saprofitoak: materia organikoa deskonposatzen dute.
        · Sinbiotikoa: bi izakiek etekina ateratzen diote hesteei.
        · Parasitoak: gaixotasunak eragiten dituzte.
        
        Bakterio autotrofoak;
        · Fotosintetikoak: Zianobakterioak
        · Kimiosintetikoak: materia organikoa lortzen dute.
        
        · Harremana: Batzuk endosporak sortzeko gai dira.
        · Ugalketa: Mitosi bidez ugaltzen dira. Pili bakterioen bidez, material genetikoa trukatu daiteke.
        
        Gram positiboa
        
        Peptidoglikanoen horma zelula lodia duten bakterioak dira, kristal bioleta koloreari eusten diena, eta ez dute kanpoko mintzarik.
        
        Gram negatiboa
        
        Peptidoglikano geruza mehe batekin horma zelularra dute, kanpoko mintz batez inguratuta. Ez dute kolore bioleta kristala mantentzen eta gorriz edo arrosaz tindatzen dira.
    - - Arkeoak, arkeobakterioak izenez ere ezagunak, ARN bakarreko organismo primitiboak dira, beren zelula hormetan mureina (peptidoglikanoa) ez dutenak eta muturreko baldintzetan bizi direnak. Honetan sailkatzen dira:
        
        Halofiloak: gazitasun handiko inguruneetan bizi dira.
        
        Metanogenoak: metanoa sortzen duten anaerobioak.
        
        Termoazidofiloak: ur beroetan hazten dira.
- - - - Protozooak heterotrofo aerobikoak dira. Bakterioak baino handiagoak eta zilioak, flageloak eta pseudopodioak erabiliz mugitzen dira. Protozooak honela sailkatu dira mugitzeko moduaren arabera:
        
        Zilikatuak: Paramecium.
        
        Flagelatuak: Trypanosoma.
        
        Errizopodoak: Pseudopodoen bidez.
        
        Esporozooak: Ez dute mugitzeko egiturarik, parasitoak.
- - - - Sexu-desberdintasunak eta funtzio desberdinak dituzten 4 onddo daude;
        
        Askomikotoak: ugalketa asexuala eta sexuala dute. Legamian aurkitu ohi dira.
        
        Basidiomikotoak: sexu bidez ugaltzen dira eta basidio izeneko egiturek esporak sortzen dituzte.
        
        Glomeromikotoak: mikorriza landareen eta onddoen arteko elkarketa sinbiotiko mutualista da. Bere ugalketa asexuala da eta sustraietatik gatz mineral gehiago xurga ditzake.
        
        Zigomikotoak: lizun batzuk talde honetakoak dira. Saprofitoak dira. Ugalketa sexuala eta asexuala dute.
        
        Sexuala: Pareta lodiko esporak sortzen dituzte. Lotan egon daitezke ingurumen-baldintzak egokiak ez badira.
        
        Asexuala: Esporak.