Please enable JavaScript.

Coggle requires JavaScript to display documents.

HLP - dzieciństwo na Kresach, Zofia Kossak-SzczuckaPożoga, Melchior…

- - - - pierwotna dusza ludowa
      - w domu umiarkowanie i skromność, a wokoło stare drzewa w królewskim przepychu w ogromnym parku
    - - park niczym nie ogrodzony
        
        "pełen królewskości gest, dumne przeświadczenie właściciela o uroku swojej władzy i nazwiska, nie potrzebujących ochrony z murów ani płotów"
    - - przed wojną (I) majątek kupili Potoccy i odtąd stał pusty
      - coś klasztornego; zasłuchany, zapatrzony
  - - - skryty i chytry, trudny do poznania, rzadko ukazujący dno myśli, zdolny do najbardziej krańcowych przejawów cnoty lub zbrodni, nienawiści lub zasługi
        
        prawie jak jakaś mityczna kraina
        
        przy tym opłakanie niekulturalny i ciemny
        
        (krew tatarska --> zamiłowania łupieżcze, wilki z pobliskiego lasu --> tchórzowska odwaga i chęć niszczycielska)
        
        polscy ziemianie mieli dobre stosunki z rosyjskimi urzędnikami i mogli się afiszować polskością pod warunkiem, że nie będą prowadzić żadnej działalności kulturalno-oświatowej nad szlachtą zagrodową (najnędzniejszy proletariat kresowy)...
        
        zakaz budzenia świadomości narodowej + apatia proletariatu szlacheckiego = zastój
        
        jedyną ostoją przed zlaniem się ubogiej szlachty z chłopstwem była religia
        
        byli przede wszystkim katolikami (nie narodowością)
        
        ...i nad chłopstwem ruskim
        
        mieli prawo czerpać edukację tylko ze szkółek cerkiewnych i urzędowych "uczyliszczi"
      - lud uznawał wiekową wyższość panów i dobrze, żył z polskim ziemiaństwem
        
        Rosjanie nie interesowali się rolnictwem, osiedlali się w miastach i rzadko odwiedzali swoje majątki i nie wieli takiego wpływu na lud, więc Polacy byli istotnymi panami kraju (byli u siebie)
        
        ziemianie często wyrośli byli ze tej samej ziemi co lud ruski
        
        # z jednej strony ludzie są tacy sami, a z drugiej panowie są wyraźnie wyższą klasą - Szczucka oczywiście może pisać tylko z perspektywy szlachty; taką kombinację przekonań trudno nazwać czymś innym niż naiwnością - narratorka podkreśla akurat ten aspekt relacji, który pasuje do podtrzymania jej sielankowej wizji kresowego życia
        
        nikt nie przewidywał rozłamu narodowościowego
        
        stara kwitnąca róża w oranżerii: wiotkie kwiaty, ale silna woń (właściwa kwiatom konającym); mówili sobie, że umrze niedługo, ale nie przeczuwali, że z nią zginie wszystko (s.11)
  - - - ("familia" - słowa przestano używać i wg Szczuckiej to jedna z ważnych przyczyn dziwnych stosunków między służbą i chlebodawcami)
      - długi szereg polsko-ruskiej służby nowosielickiej zasługiwał na miano familii
        
        seniorzy: służący Józef Sawicki (47 lat służby), furman Jan Kobierski (urodzony szlachcic, 25 lat służby)
        
        "Sawicki wyglądał zawsze jak kapłan spełniający religijny obrzęd"
        
        głęboka przyjaźń między nimi
        
        "socjalne problemy układały się w ich głowach prosto i jasno", jest dobrze tak jak jest
        
        całkowite utrzymanie od pana, kształcenie dzieci
        
        "I zdziwiliby się wtedy niewątpliwie ci dwaj starcy, czcigodni przez swe piękne zespolenie z dziełem Bożym, gdyby ktoś nagle nadszedł i powiedział, że są oni skrzywdzonymi i wyzyskiwanymi ofiarami "ustroju kapitalistycznego"
- - - - carskie portrety starannie owinięte składano na strychu w oczekiwaniu na przewrót i powrót dawnej władzy
      - obietnice równego podziału ziemi - trzeba przekonać panów (lud musi sobie pomóc - niby przekonanie Żyda)
        
        kobiety wiejskie z nowym równouprawnieniem - zdolne i sprytne jak cały szczep rusiński, chciwe tego, co dworskie
        
        Głód Ziemi
        
        ludzie nieodpartym żywiołem
        
        trzeba podzielić ziemię: usunąć inteligencję i dotychczasowych właścicieli, służbę i bezrolnych (bo jak sama nazwa wskazuje są bezrolni), a jak nie wystarczy to wypędzić tych, którzy mają po kilku synów, bo za dużo by otrzymali przy podziale na głowy
        
        jeszcze nie było właściwie nic zmienionego, a ludzie już żyli ze sobą jak wilki; nie było dnia bez bójki, wioski bez morderstwa
    - - zwraca uwagę na to, że pan nie może nie pozwolić wypasać krów na łące - w końcu ludu jest dużo a on jeden
        
        z tą chwilą dwa światy stanęły jawnie do walki
      - narratorka wierzy, że nic nie mogło im grozić, czuła się wrośnięta w Nowosielicę; nigdy nikogo nie skrzywdzili
      - każdy funkcjonariusz otrzymywał podwójne instrukcje: oficjalne drukowane, prawie bezstronne i tajne kolportowane przez Żydów do najodleglejszych wiosek
        
        inteligencja często zwracała się o rozstrzyganie zatargów, ale wynik był często dla poszkodowanego nieoczekiwany
        
        zapraszanie "pana" lub jego przedstawiciela na wiec ("schod"), żeby chłopi mogli wygłosić wszystkie skargi
        
        w Nowosielicy, Skowródkach i Pohoryle żadnych nie było, chociaż baby "aż się trzęsły" chcą sobie jakąś poważną krzywdę przypomnieć
        
        później (wrzesień) żołnierze mieli oceniać swoich oficerów
        
        wbrew oczekiwaniom ogłosili jako niegodnego zaufania oficera, który się z nimi bratał, a zatrzymali u siebie wyniosłego i unikającego ich poza służbą (bo niby zwierzchność ma być niedostępna)
      - dezercje w wojsku, wycofywanie się armii, niechęć ochotników (obawa, że nieobecnego skrzywdzą przy podziale)
        
        powracający żołnierze byli zdziczali, a widząc, że jeszcze nic się w sprawie podziałów nie zaczęło, stawali się bezwzględni
        
        Stefan ("przedstawiciel właściciela ziemi" ?? - jednak mąż Szczuckiej) wystarał się o 6 Kozaków z niedalekiego pułku, żeby mieszkali w Nowosielicy jako straż - napady i rabunki dezerterów Wolnej Armii
        
        opinia Kozak = złodziej, łotr i tchórz (pogarda i brutalność właściwa każdej naturze pierwotnej w stosunku do zwyciężonego i słabszego). Wg narratorki to rasa mająca większą przyszłość niż Rosjanie (może to nawet przyszłość narodu rosyjskiego), bo odruchowo oparli się bolszewizmowi.
        
        "Psychika kozacka jest typową psychiką wojownika-łupieżcy"; 2 kategorie ludzi: "ci, z którymi się bije i których własność uważa za zdobycz i ci, za których się bije". Nie kradnie u tego, u kogo służy
        
        jeden stary Kozak tak polubił ich syna, że chciał go usynowić i zabrać nad Don, bo tam miałby lepiej
        
        po odjeździe pułku Kozaków musieli się dla bezpieczeństwa przenieść do pałacu
        
        jesienią motyle na tarasie wydawały się ostatnie
  - - - podobno to były lokaj, który uciekłszy z wojska traktował takie ekspedycje jako zawód. Kilka dni później obrabowano Rześniówkę Pruszyńskich - podjechali podwodami, adiutant był pułkownikiem i kaukaskim hrabią
      - skarby na pozór nieużyteczne, ale szkoda, kiedy dostaną się w obce ręce
      - zabrali co trzeba i odjechali, nie spalili dworu ani nikogo nie zamordowali
    - - właściciel mieszkał w Żytomierzu; chłopi pomagali w wynoszeniu beczułek. Żołnierze odjeżdżając mówili "teraz wasza kolej", więc chłopi splądrowali piwnicę, a rano zrzucali w piętra kryształy, wyrywali drzwi z zawiasów
        
        zazdrośni chłopi z Nowosielicy jęli przedstawiać Kozakom, którzy stacjonowali w okolicy (dowódca we dworze), że tam jest nie tylko alkohol, ale i broń przygotowana dla Niemców
        
        dokonano rewizji (20 Kozaków i kilku chłopów), nic nie znaleziono poza beczką z jakąś niedobrą wodą
        
        wtedy jeszcze chłopi nie byli na tyle rozzuchwaleni, żeby samemu zaczynać pogrom - łamali tylko gałęzie w parku i ścinali drzewa
        
        narratorce chłopka nie odpowiedziała na "dzień dobry" - ta zaczęła się zastanawiać jak to możliwe, że niedawno byli tak szczerze lubiani, a teraz otoczeni są przez nienawiść i pewnie niejeden życzy im śmierci - lepiej nie mieć pana wcale niż mieć najlepszego, a agitatorzy przekonali lud, że pozbywając się panów spełnią swoje święte prawo
        
        panów "dobrych" usuwano brutalniej niż złych, bo mocniej się bronili w poczuciu oburzenia + wiedzieli, że człowiek dobry mścić się nie potrafi, a jeszcze obawiali się powrotu dawnej władzy (może wiedzieli, że nie są w porządku z sumieniem krzywdząc człowieka, od którego mieli samo dobro, więc zagłuszali je brutalnością)
        
        kiedy przyszedł czas łowienia ryb ze stawu ziemianie jeden opróżnili po kryjomu; przy drugim w środku wsi zebrało się już ciasno chłopstwo. Rybołów (potem pojawia się jako myśliwy, który bronił się sam i przy tej notatce już chyba jest jego nazwisko) kazał z powrotem wpuścić wodę do stawu, bo do dworu nic by nie dowieźli, a nie będą łowić dla chłopów [koniec rozdziału]
        
        powracający później ułani napadli na chłopów za to, że nic im nie zostawili - chłopi roznieśli plotkę, że w Nowosielicy jest jeszcze więcej wina
- - - - pułki ochronne dla dworów i cukrowni bolszewiczały i albo opuszczały posterunek albo same brały udział w pogromach
      - niszczono dwory i folwarki (zniszczone budynki jak trupy), ziemię orano, żeby nie było gdzie wrócić
        
        "Jakkolwiek ciężkie i straszliwe mogą nam się wydawać te dzieje, Bóg tak chciał, zatem tak powinno było być."
        
        przed pogromem w dworze w okolicy Płoskirowa umierała matka właściciela (rodzina modliła się, żeby umarła zanim zacznie się pogrom); staruszka słyszy wrzawę i biegnie z krucyfiksem na balkon i krzyczy, że za godzinę poskarży się na ich wszystkich Bogu, więc tłum się cofa; po jej śmierci w nocy roznieśli dwór doszczętnie
        
        w innym dworze pani domu przebrana za chłopkę sama rabowała, żeby uratować najcenniejsze rzeczy
  - - - pułkownik Łapszakow (inny człowiek - istotny dowódca) z odległości półtorej wiorsty zatamował krwotok u konia - szamanizm
  - - - dostawali 5 rubli, ale jeśli liczyli na 10, zaczynali ostrzeliwać dom z karabinu - ojciec z płk. Nacwałowem (ostatnie pozory komendy nad batalionem) przenosili się z szachownicą spod okna
    - - w tych czasach obrabowany burżuj czuł się jak człowiek chory na zęby, któremu już bolący ząb wyrwano
  - - - na wiosnę ziemia dostała się chłopom; nie obsiali już, bo to ich przerastało - wystarczyło im to, że jest ich własnością
        
        sąsiad ze łzami w oczach: "gdybyż przynajmniej oni ją mogli uprawiać"
        
        miłość do ziemi zamiast chciwości
  - - - władze zaskakująco szybko przeszły nad tym do porządku
    - - człowiek cieszył się na Wołyniu ogromnym szacunkiem i nie mogli sobie wyobrazić, żeby za granicą mogło być inaczej
      - rodzina narratorki uśmiechała się na to z pobłażaniem, ale w rzeczywistości sami mieli nadzieję na to, że Europa ich uratuje
  - - - samochód ciężarowy zamiast ich wyminąć najechał na konie, które w popłochu pociągnęły ich w głębokie błoto
        
        ubłoceni nie mogli już jechać do kościółka T_T
    - - paw jeszcze od dawnego właściciela, pierwszy raz wspomniany w pierwszym rozdziale
      - "wróżba"
        
        nie ma zbiegów okoliczności
      - bardzo subtelna analogia
  - - - drażnili i intrygowali wieś
        
        raz jest powiedziane, że było ich 5 raz że 25 (tak naprawdę chyba tylko 5)
      - ci kiedy się dowiedzieli nie wierzyli, że żołnierz mógłby bronić burżuja; widzieli ich nadzieję w wyjeździe do miasta
      - batalion miał ruszać (koniec listopada); żołnierze (Zabajkalcy) obiecywali, że rozgrabią pałac, żeby nie zostawiać go chłopom
        
        książę Kekautow zostawił im Łapszakowa do obronny
        
        ledwie sztab odjechał żołnierze wkroczyli do hallu (bali się tajemnych mocy Łapszakowa)
        
        narratorka z dziećmi wyjeżdża do Antonin (na zachodzie o 40 wiorst) do rodziców Stefana, Stefan zostaje pilnować stada
        
        (yours truly właśnie zdała sobie sprawę, że Stefan to jej mąż a nie zarządca)
        
        w drodze był z nimi żołnierz partyzant i jakiś jeździec; w mieście bolszewicy atakowali karetę burżujów (Szczucka pisze o swoim malusieńkim aniołeczku bobasieńku w futerku machającym rączusią, któremu można "rozbić jasną głowieńkę obcasem")
        
        list, że chłopi napadli na dwór w Nowosielicy
        
        Szczucka wraca do Nowosielicy z 20 żołnierzami artylerii (1 grudnia); później się okazuje, że artylerzyści są tchórzliwi
        
        rozwścieczeni chłopi chcieli aresztować Stefana za to, że sprowadził wojsko (niby sam kazał wybijać okna, żeby mieć pretekst)
        
        dowódca partyzantów pyta czy strzelać, żeby "Komitet" przepędzić. Stefan mówi, że nie (bo są nieuzbrojeni i w biały dzień to byłaby rzeź, a zna tych ludzi od 8 lat, a kiedyś byli serdeczni) i zostaje zaciągnięty do sań i wywieziony
        
        znajdują go w szkole (eskortujący go chłopi zobaczyli rąbiących drzewo Pohorylan (inna wieś?) i wywiązała się bitwa)
        
        2 more items...
        
        po chuj ona tam wraca
  - - - napisali wiersz o tym jak chachły (chłopi polscy mówili tak na Rusinów) grabili pana Kossaka (s. 62): zgraja "nie miała litości nad cudzą własnością i nad cudzym mieniem" --> "przewaga duchowa chłopa polskiego, nieświadomie, lecz głęboko kulturalnego nad stojącym o parę wieków za nim w tył Rusinem"
    - - na ratunek przyszedł im oddział partyzantów; wieść się rozeszła po wsi, więc batalion "strełków" z chłopstwem zawrócił zaręczając, że nigdy nie mieli zamiaru zaczepiać Nowosielicy i partyzanci moga tam stać tak długo jak im się podoba
        
        znowu pojechali do Antonina (dowódca pułku każe grupie partyzantów wracać z Nowosielicy za najdalej 9 dni), w drodze powrotnej zobaczyli ludzi wracających z pogromu - żeby się przed nimi obronić strzelają batem i pistoletami
        
        zabijają ludzi, ale chillera utopia, ważne, że mogą przejechać
        
        Szczuccy w końcu wyjeżdżają, wojsko ma im pomóc zabrać stado; posyłają po Komitet do wsi, żeby spisać, co zostaje, chłopi czują się zdradzeni, kiedy dowiadują się, że państwo zabierają konie
        
        muszą przejechać przez wieś, ale nikt nie ośmieli się zaczepić strasznych "partyzantów", więc tylko zgrzytają zębami. Docierają do Antonina i płaczą nad swoim losem wygnańców
      - atak na leśnika Liberadzkiego (w epizodzie z rybami pełnił rolę rybołowa) - obronił się sam, zabił zbója, który zastrzelił mu psa, nie chce się wprowadzić do państwa, wierzy, że i tak go już nie złapią
- - - - z inicjatywy jej teścia otwarto Dom Polski, by uświadamiać narodowo żołnierzy i przekonywać, że "burżuj" i "proletariat" to jedna rodzina, gdy "są obaj dziećmi polskimi"
      - partyzantów było o wiele mniej niż ułanów, ale za to byli żołnierzami wyższej jakości i sprawności bojowej
        
        prawie wyłącznie starzy zabijacy (faktycznie prima sort xd)
        
        Wielka Wojna wytworzyła 2 typy ludzi: znużonych wojną, walczących tylko, żeby wrócić do stanu przedwojennego; i rozkochanych w wojnie (Jaworczycy to oczywiście ci drudzy)
        
        ludzi "nieznających psychiki żołnierza" raziła ich bezwzględność
        
        przywódca Jaworski: młody człowiek. Ten sam typ człowieka, co Napoleon: ulotna potęga, pogarda dla codziennej etyki, dzika odwaga
        
        młodemu chłopakowi z jego oddziału amputowano nogę, a on cieszył się tylko, że dowódca cały
        
        partyzanci uważali ułanów za bolszewików (nie chcieli bronić "burżujów", ale za to wysoko stały u nich uczucia narodowe); partyzanci słabo interesowali się losami ojczyzny, chcieli wojny dla wojny
        
        jechali gdzieś bić się z chłopstwem (Rosołowce) - jeden chłop ostrzegł ich, że w młynie jest zasadzka. Naruszewicz (oficer chyba): "Katolików zostawcie, a z resztą róbcie, co chcecie"
        
        chłopi jadą prosić bolszewików o pomoc w rozniesieniu Antonin i są gotowi zapłacić bolszewikom każdą sumę (zażądali od wsi 20 000 rs.), bo są przekonani, że w pałacu są srebrne ściany i złote talerze
        
        nie udało się; partyzantom udało się prawie bezkrwawo zabrać oba automobile; przez 2 następne tygodnie wszystkie eszelony bolszewickie wywieszały białe flagi zbliżając się do Antonin
        
        Stefan mówi, że szkoda ludzi (6 zginęło), a jeden żołnierz na to, że nie zna się na wojnie i oni od tego są #
        
        "adres" od wdzięcznych mieszkańców dla partyzantów "Rycerze bez skrzydeł lecz skrzydlatych godni!!"
        
        bili się z chłopami też w innym miejscu (ofc zwycięsko)
  - - - brakuje tylko armaty - bateria wypisuje się z wojska rosyjskiego i przyjeżdża do Antonin ciągnąc armatę - wyglądają bardzo mizernie i patrzą spode łba, ale ludzie i tak czują potrzebę się zachwycić
    - - (miasteczko powiatowe)
      - współżycie wypędzonych z majątków obywateli i bolszewickiego wojska
        
        wtedy to jeszcze "pseudobolszewicy" - w latach 1919, 1920+ nie byłoby to już możliwe
        
        najpierw jak rozwłóczony pies bezpański, potem jak pies z wścieklizną
        
        wtedy zabijali łatwo, ale jednak z jakiegoś powodu, nie torturowali
        
        bezkarne tchórzliwe bandy nie uznające władzy, nienawidzące pagonów
      - później udało się zdobyć miasteczko
        
        niepolska okupacja: źle, polska okupacja: dobrze
        
        snuli się sprężystym krokiem dzwoniąc szablami Żołnierze Polscy
        
        Żydzi bardzo niepewni
        
        Niemcy potrzebujący jeszcze wojsk polskich (udawana życzliwa neutralność dla wojsk polskich i ukraińskich) omijali rejony zajmowane przez Polaków
  - - - zmienne
      - "zdobycie" miasta - stacjonujący w mieście oddział bolszewików często przejmował nazwę przybyszów
    - - Nikt. Żodyn. Na pewno nie ludzie, którzy używali go przez ostatnie 100 stron tej książki.
      - śpiewne narzecze ruskie ("narzecze analfabetów") znane każdemu na Kresach nie mogło zastąpić języka
        
        brak słownictwa niezwiązanego z życiem codziennym --> germanizmy, polonizmy, rusycyzmy, zapożyczenia z huculskiego
        
        niezrozumiałe dziwolągi (bo z polskim to się wcale nie działo przy odchodzeniu od łaciny)
        
        między powiatami nieraz nie rozumiano określeń użytych w innym
        
        pisma urzędowe wydawane z tłumaczeniem na rosyjski po drugiej stronie (praktyka z czasem zakazana, żeby nie dyskredytować mowy urzędowej)
    - - wypędzeni panowie najczęściej osiadali w miasteczkach powiatowych blisko swoich dawnych siedzib #
    - - rozwój szkolnictwa wiejskiego na Wołyniu (szkółki polskie i ruskie)
      - etapy wojskowe polskie
        
        wspomaganie materialne żołnierzy Polaków opuszczających demobilizującą się armię bolszewicką i odsyłanie ich do kraju/do tworzących się polskich oddziałów
      - w Starokonstantynowie komisarzem był proboszcz
        
        szkoły i wojsko stanowiły jego ukochane dzieci
        
        nadzwyczajny wpływ na szlachtę zagonową
        
        wyklął skowródecką szlachtę za rozbicie kaplicy
        
        potępiał pogromy
        
        nie obawiał się nikogo
        
        typowy mężny ksiądz kresowy
        
        jego pomocnikiem jej ojciec
        
        biuro spisujące straty poniesione przez polskie majątki
        
        naiwność
        
        --> porucznik Tadeusz Kossak
        
        zniknął stroskany ziemianin
        
        został wliczony w skład 2. pułku ułanów I Korpusu (konflikt między ułanami i partyzantami powoli zanikł)
- - - - 1,5 roku później (licząc od marca 1918) Królestwo wytoczyło proces moralny ziemiaństwu Podola, które rzekomo nie przyjęło Hallera w obawie o swoje majątki (w zimie 1918 wszystko i tak było już zniszczone)
  - - - Polacy w żadnym celu nie mogli przekraczać granicy rejonu
      - Niemcy mogli rekwirować w tych rejonach co tylko chcieli, bez wzajemności
    - - dowództwo niemieckie miało dostarczyć żywności, gdyby zabrakło jej w rejonie polskim, ale wojsko polskie nie mogło starać się o nią samo
    - - --> oddział dla ochrony okolicy
      - (bolszewicy sprzedawali karabiny)
      - mieli z polecenia ziemian odbierać chłopom zagrabioną własność dworską i obracać na swoje utrzymanie, bo w teorii to ziemiaństwo powinno ich utrzymywać, bo to dla ich obrony oddział został stworzony
        
        Centralna Rada prawnie nadała to już na własność chłopom
        
        zarzuty bandytyzmu od Żydów i Ukraińców
        
        imho całkiem usprawiedliwione
        
        "przywódcy tych oddziałów przy najszlachetniejszych zamiarach grzeszyli tylko krańcowym niewyrobieniem politycznym"
        
        oddział Szaniawskiego
        
        nie mógł się połączyć z Hallerem, ciągle rekwirował po wsiach zboże i zabierał pieniądze, rozbił kilka patroli niemieckich wysłanych do jego aresztowania (chłopi poskarżyli się Niemcom), ponieważ nie chciał dać się rozbroić
        
        ogłoszono, że Szaniawski podlega sądowi wojennemu; aresztował go płk. Pieńkowski; Szaniawski został skazany na śmierć za samowolę
        
        "najlepsze chęci gubiące się wśród chaosu"
  - - - żołnierze mieli przeprowadzić śledztwo i ukarać winnych (zamordować z rodzinami oprócz małych dzieci), ale zobaczywszy szczątki przeprowadzili pogrom całej wsi
        
        winni nie ucierpieli, okazało się, że napad zorganizowali chłopi z drugiej wsi
  - - - kończy się na tym, że żołnierze go atakują, ratuje go oficer (Darianow w rozmowie z oficerem prosi tylko o eskortę na stację) i godzi się na eskortę pod warunkiem, że nie opowie o sprawie władzom urzędowym, bo zresztą sam był winien
        
        w Zołotarence Darianow agituje to rozbrojenia oddziału i oskarża ich o najgorsze zbrodnie
        
        innym razem sfrustrowani partyzanci rozbili oddział Niemców, bo ci stanęli w obronie chłopów, którzy nie chcieli wydawać żołnierzom siana
        
        żołnierze muszą wyjeżdżać na Podole, do okupacji austriackiej, żeby ich nie rozformowano
        
        wcześniejsze oddziały żegnano z poczuciem, że wypełniają one swoją misję, wyruszając, żeby połączyć się z głównymi siłami, ten pułk uciekał, żeby odwlec nieuchronną zagładę
        
        I Korpus rozbrajano (Jaworski jest w III), dowództwo austriackie skąpo udzielało żywności, więc w obozie pułku często panował głód
        
        żeby odwrócić uwagę od kryzysu, urządzono konkursy hippiczne i bal - w nocy otoczyło ich wojsko - płk Rummel i jakiś Węgier plk wojsk okupacyjnych - rozbrojenie III Korpusu - ostatni oddział wojsk polskich na Rusi
        
        1 more item...
- - - - chodzi o osiągnięcie jak największej produkcji ziarna
    - - Niemcy inicjują rząd hetmański reakcyjny - rzekomo samorodny; zamach stanu wisiał w powietrzu, więc Rada Centralna uciekła; na Zjeździe Chleborobów (chłopi z dużymi obszarami ziemi), który miał stworzyć nowy rząd, wnuk atamana Skoropadskiego z czasów powstania Mazepy płk Skoropadski ogłosił się Hetmanem
        
        rząd "z woli ludu" nie dowierzał przede wszystkim Ukraińcom; reakcyjny i militarny nie miał wojska, policji, ani nawet dostatecznej ilości urzędników
        
        wszyscy oprócz właścicieli ziemskich i partii "chleborobów" odnosili się wrogo do tego rządu
        
        do Starokonstantynowa (miasteczko powiatowe) przyjechała delegacja chłopów z Nowosielicy (dawny Komitet) witać "pana"
        
        w pałacu zastają zniszczone i porozkradane sprzęty, brak okien i drzwi
        
        (mieli ogromny gdański kredens, który opierał się na rzeźbach 6 niewolników wielkości "piętnastoletnich podrostków" - chłopi najpierw porąbali rzeźby, a potem rozpiłowali kredens na 3 części, żeby go przerobić na skrzynie na sieczkę)
        
        ich dawny domek (zanim się przeprowadzili do pałacu) też jest zrujnowany - w pokoju, w którym przyszły na świat ich dzieci znajdują gniazdo jaskółki z pisklętami - "symbol odrodzenia i nadziei"
        
        życie niby wraca do normy, ale chłopi dalej są nastawieni wrogo - szczególnie za plecami "panów" - raz kiedy wracali wieczorem ze Starokonstantynowa przeciągnięto im przez drogę drut, innym razem za nimi strzelano
        
        właściciele ziemscy dostają majątki z powrotem - na papierze
        
        wzywa się ich do jak najszybszego objęcia majątków, ale chłopi uzbrojeni w karabiny i bomby nie puszczają; zdarza się, że wezwani na pomoc Niemcy (rząd nie ma mocy wykonawczej) niechętnie kogoś aresztują na kilka dni i każą oddać dobra, ale właściciel wraca później z nimi do miasta, bo i tak nie stać go na własną ochronę
        
        w okupacji austriackiej rozmyślnie zostawiano chłopom broń i podburzano; wzywani na pomoc Węgrzy byli dla chłopów tak okrutni, że chcący żyć jak przed rewolucją ziemianie odżegnywali się po pierwszej próbie od ich pomocy
        
        ochotnicze karne oddziały (Szczucka ich broni mówiąc, że to logiczny skutek sytuacji, i że "w Ameryce kiedyś stało się koniecznością socjalną uznanie prawa lynch'u
        
        oddziały oficerskie (oficerowie Rosjanie, którzy mieli kogoś z najbliższej rodziny zamordowanego przez żołnierzy lub chłopów - zemsta) i zwykłe. "Warta Hetmańska"
        
        po śledztwach (bierni/inicjatorzy/naśladowcy) chłopi oddawali dobra, za zniszczone bezpowrotnie oddawali gotówką lub obowiązali się odpracować (w polu albo przy odbudowie), spłaty za pojedyncze chaty: albo "na gromadę", albo nakładane osobno na każdą chatę w zależności od przewiny - to drugie sprawiedliwsze, ale chłopi terroryzowani przez bandytów się na to nie godzili
        
        przez nakładanie opłaty "na gromadę" nie wyróżniono dostatecznie tych, którzy nie brali udziału w pogromach (procent dwudziesty). O wiele większy tam, gdzie przeważała szlachta zagonowa (katolicy), chociaż jeszcze przed powrotem oni sami kradli od "panów", żeby przetrwać
        
        aresztowano agitatorów i trzymano w pałacu w Nowosielicy przed odesłaniem do Starokonstantynowa
        
        1 more item...
        
        zimowa praca Biura # okazała się niepotrzebna, bo to właściciel określał ile mu się należy odszkodowania opierając się na dobrej wierze; podobno nadużycia zdarzały się bardzo rzadko
        
        ziemianom zależało na spokojnym życiu i zapewnieniu go dzieciom (stanowisko przebaczania vs surowa ścisła sprawiedliwość najlepiej odpowiadająca ludowi ruskiemu - mylili się jedni i drudzy)
        
        1 more item...
        
        władza hetmańska dotarła tylko tam, gdzie okupacja niemiecka
  - - - (drzewa w parku, płoty, bramy, malowanie dachów)
  - - - oddział karny wyruszył zdusić powstanie (przeczuwana zdrada połowy żołnierzy Rusinów); udało się dzięki Niemcom
      - poczucie, że władza hetmańska jest tak naprawdę bezsilna
- - - - :warning:oddział chłopów zmierzający do powstania zamordował swoich 5 więźniów (jeden chłopiec) po drodze (zdzieranie skóry kawałkami, "krwawymi kikutami bez palców i pięt" pędzono po śniegu odrąbując po kolei wszystkie członki
        
        narratorka widzi trumny i myśli "Dziś wy, jutro pewnie my..."
- - - - słuchał o "męskich" Kalużycach: "chłopak od 6. r.ż. nie rozstawał się z koniem i strzelbą...bracia postrzelani w różnych wypadkach... wilki podchodziły pod dwór... hodowały się swojskie niedźwiedzie, puchacze, żuraw"
        
        dom ojca i dom babki są na różne sposoby (przeciwstawne) zmityzowane
  - - - kontrastowany z dworkami mazowieckimi (filary na piaseczkach) i domem jego ojca ("hall" zamiast porządnej sieni)
        
        w sieni szafy
        
        jako dziecko myślał, że wokół szafy zbudowano dom (wysokie meble w porównaniu z dworkiem
        
        "tęgi, szklony weneckimi oknami ganek"
      - ziarno czyścili chyba ręcznie - bez młynka
    - - miejsce modlitw w święta
        
        "dom nowotrzebski modli się każdą drzazgą swej ściany, śpiewem siedzących w niej świerszczów..." - w odpowiedzi na uwagę zgorszonego nauczyciela luteranina, że M. objada się przy modlitwie przy stole grochem
        
        w Kowieńszczyźnie katolickie podłoże służby; w ojcowskich Kałużycach prawosławne #
        
        w Wielkim Poście modlitwa na kolanach
      - w stołowym też ogromna szafa (ciekawe rodzinne pochodzenie)
      - dziwne litewskie potrawy dla służby; zwyczajne mają dziwne nazwy, np. "Pani Nowakowska" to szarlotka, bo to jej przepis
    - - półdzikie koty ze strychu, w które wali się z rewolweru
      - ogromne szczury
      - spór o znaczeniu szlachectwa
        
        syn ogrodnika je neguje
        
        Stara Jankowska: Matka Boska była szlachcianką, bo "panno szlachetna"
    - - pierwszy pokój
        
        woskowana podłoga, mozaika, piec hermetyczny (na śruby nie na rygiel)
        
        rezydencja babki
        
        rozkładała Kabałę (karty)
        
        miejsce dla bardziej "swoich" gości
        
        dyspozycje gospodarcze
        
        matriarchat
        
        "złe tradycje matriarchatu" - babka kupowała od kłusowników wszystko
        
        "o ileż cieplej i weselej, i jaśniej żyło się w pierwszym"
      - salon
        
        najmniej używany, zwykle zamknięty
        
        dla nodnych i dostojnych gości
        
        "domownicy wypychali się wzajemnie do "bawienia" gości"
        
        choinka
      - końcowy
        
        zastawiano tam święcone
    - - kanonicy, doktorzy, starzy mecenasi; godne małżeństwa
      - nocnik był tylko jeden bez względu na liczbę lokatorów, więc "w nagłych chwilach życiowych" używali komina na dachu, bo bliżej niż dół
      - "warownia męska" - nawet pokojówka tam nie wchodziła; w razie choroby kawalera transportowano do pokoju końcowego "za światem"
        
        jego dom jest jakby całym kompletnym światem, (na razie nie wspomina o niczym poza nim; gości się nie odwiedza - to oni przychodzą; wiele symbolizmu
        
        przyjazd do domu to podniosła chwila - panowie "z drogi" zawsze wydawali mu się ciekawi. Dom babki wydaje się przez to odgrodzony od świata
        
        zimą dzieciom nie było wolno wychodzić; babka też nie wychodziła
        
        tylko babka, najwyższy suweren, arcykapłan domostwa, punkt najwyższy hierarchii, w którym schodziły się oba obozy: górny - męski i dolny - kobiecy, miałaby prawo wizytacji balkonu (ale nie weszłaby po schodach)
        
        odwrócenie hierarchii - tutaj to część męska jest sekretna, oddalona od publicznej
      - na balkon przenosiło się ucznia szkoły średniej (pierwszy przyjazd na Boże Narodzenie)
    - - "Domie nowotrzebski! Na którym też byłeś kilometrze między jurtą eskimoską, a "lunchem"? #
    - - niepisana a utrzymywana gradacja nawet na najwyższym poziomie - nie każdy mógł rozmawiać (głośno) przy stole
      - dla Rosjan nie było poczęstunku nawet w sieni - przyjmowano ich "na balkonie" - w miejscu i tak nieczystym
        
        W. Książę w Berezynie siedział po lewicy pani domu (po prawicy ksiądz), w Kalużycach "spijał starki"
  - - - utopia i trochę naiwności
      - ludzie bardzo uczciwi (dziewce folwarcznej za dużo zapłacono, więc odnosi)
  - - - (tę lubił wtf)
  - - - tęsknota do tego życia, z którą walczył dom
    - - znalazł podpisany przez Zygmunta Augusta przywilej na karczmę dla Nowotrzeb(ów?) spisany po białorusku
        
        dom z historią; nie zawsze czysto polską (służba, dania, choinka, staromodne zachowania (nimfa na suficie i proszenie do tańca)
  - - - Wańkowicz przekonany, że sięgają jeszcze czasów pogańskich
    - - bracia byli starsi od Melchiora o 10 i 15 lat, więc nie czuł się przynależny do żadnej z grup, która się tworzyła w domu (panowie grali w karty, panie "kwokały na kanapach" panny znikały na pogwarki)
  - - - jest pogodzona ze śmiercią
      - wszystko już było przygotowane; pouczyła jak mają przygotować pogrzeb i umarła po spowiedzi
      - ostatnia z matriarchatu
      - (niebawem ma ruszyć dziejowa kra)
        
        dawne życie musiało się skończyć
- - - - Tola (starszy brat chyba) ugryzł kiedyś wilk
      - niedźwiedzie nie za jego pamięci
        
        bardzo inteligentne, prawie antropomorfizowane
        
        "Przemyślni misiutkowie z zamiłowaniem uprawiali polowanie na pastuchów; wyczekawszy w krzakach, aż ci nakładą kartofli do ogniska i powyjmują z toreb chleb i ser, wypadali z rykiem wielkim i z zadowolonym mruczeniem zasiadali do śniadania
    - - Alinka wyrzucała z pokoju kocura, kiedy się przebierała
    - - nieudane napastowanie służby przez młodego Melchiora
  - - - dbała o dwór: wymyślne kwiaty w oranżeriach, wyfroterowane posadzki, ogród, wierzchowce, psiarnia
      - przez 11 lat mieszkała tam chyba sama z dozorcą(/rządcą?) Żyźniewskim
        
        potem sprowadził się Cześ po ukończeniu medycyny (brak umiejętności gospodarczych)
        
        po nim Tol - po architekturze
    - - ale wystarczyły bardzo drobne przewinienia, żeby "powstawał w części służbowej jazgot piekielny (...) i oblicze winnego znikało z horyzontu na zawsze"
  - - - magiczny, zamknięty świat domu #
    - - "pan" zawsze powinien chodzić w nimbie patriarchalnej łaskawości; nie mógł nie mieć racji
        
        pańskość --> polskość + katolicyzm
      - jeśli coś stało się z jego wozem, kiedy był daleko od domu, wkraczał do pierwszej lepszej chaty i polecał coś zrobić
        
        byłoby nie do pomyślenia, aby chłop za przysługę zażądał czegokolwiek
        
        nie funkcjonowała nawet spotykana w Królestwie formułka "co łaska"
        
        nagradzanie później, przy okazji
        
        wszystko należy do pana - określona liczba dni roboczych za prawo wypasu; przynosili jagody i grzyby nie na sprzedaż
        
        wydaje się, że to miniony świat wzajemnej życzliwości - ale trzeba zauważyć, że to wszystko jest przedstawiane z perspektywy szlachty; chłopi są niezidentyfikowana masą
      - "chłop lubił czuć silna rękę nad sobą"
        
        w Nowotrzebach podawanie służbie ręki było z pewną dezaprobatą przez nich tolerowane; w Kalużycach absolutnie nie
  - - - zesłany na dożywotnie osiedlenie
        
        pisał do matki listy z Syberii
        
        cenzor - apostrofa, żeby przepuścił list i jego dopisek najczystszą polszczyzną, że i on ma matkę i ludzkie serce
      - matka ojca całe dnie stała pod więzieniem
      - po 10 latach po amnestii wraca do Kałużyc
        
        dzierżawcy płacą przedmiotami, które wyrabiają
        
        gdy Cześ zaczął gospodarzyć, odwiedziła delegacja żydów-koniokradów - miał płacić podatek od ubezpieczenia od kradzieży koni, który wszyscy płacili oprócz starego pana Melchiora - był członkiem honoris causa klubu złodziejskiego za zasługi dla żydowstwa
        
        same początki kolei (ósmy dziesiątek lat XIX w.)
  - - - (jeśli się zgadzali z kolei wyklinało ich społeczeństwo i Rzym)
      - jeden ksiądz ugiął się i wrócił z Sybiru - rodzina Wańkowiczów zaczęła załatwiać potrzeby religijne wszędzie tylko nie w swojej parafii
        
        babka Wańkowiczowa (ta druga) została pochowana bez księdza (kara); do ojca młodego Melchiora musieli już bardzo niechętnie wezwać księdza
  - - - może skakanie przez barierę na jakiejś szkapie
    - - po latach nowy rządca w końcu to zrobił i zniszczył tradycję
  - - - serdeczność ludzi; "nasz panicz";
      - ci ludzie są teraz w kołchozach, a w układzie ich życia "pan" był historyczną koniecznością, słońcem, dookoła którego obracał się system planetarny kilku wsi, ostoją życia takiego, do jakiego przywykli. # #
  - - - w piękny letni dzień nikt nie pamięta, że na kolcach głogu giną w męczarni jakieś istnienia
        
        "Pstrokatemu srokoszowi historii podobało się przewłóczyć żywe serca ludzkie."
- - - - z drugiej Miłosz podnosi trochę przyszłe rodzinne strony - przecież to stamtąd wziął się bursztyn
      - porównanie (nie tak )starożytnych pogan do Czerwonoskórych (przodkowie, z którymi się identyfikuje to nie Słowianie, a Litwini)
        
        szerzenie chrześcijaństwa przemocą (sympatie Miłosza ku "szlachetnym dzikusom")
- - - - Polaków i Litwinów łączyła wspólna niechęć do prawosławnych (poza tym słabość Litwy, 90% chłopów)