Please enable JavaScript.

Coggle requires JavaScript to display documents.

บทที่ 2 วิถีชีวิตและภูมิปัญญาอีสาน - Coggle Diagram

- - - - ด้านเกษตรกรรม
      - ด้านอุตสาหกรรมและหัตถกรรม
      - ด้านการแพทย์แผนไทย
      - ด้านการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม
      - ด้านกองทุนและธุรกิจชุมชน
      - ด้านศิลปกรรม
      - ด้านภาษาและวรรณกรรม
      - ด้านปรัชญา ศาสนา และประเพณ
      - ด้านโภชนาการ
    - - กลุ่มที่ 1 คติ ความคิด ความเชื่อ และหลักการที่เป็นพื้นฐานขององค์แห่งความรู้ที่เกิดจากการสั่งสมถ่ายทอดกันมา สภาพของภูมิปัญญากลุ่มนี้ ได้แก่ แนวความคิด ความเชื่อต่าง ๆ ที่ปฏิบัติและยึดถือสืบทอดกันมา เพื่อการดำเนินชีวิตสงบสุขในแต่ละท้องถิ่น
      - กลุ่มที่ 2 ศิลปะ วัฒนธรรม และขนบธรรมเนียมประเพณี สภาพของภูมิปัญญาท้องถิ่น
      - กลุ่มที่ 3 การประกอบอาชีพในแต่ละท้องถิ่นที่ได้รับการพัฒนาให้เหมาะสมกับสมัย สภาพภูมิปัญญาท้องถิ่นกลุ่มนี้ จะเป็นส่วนหนึ่งของภูมิปัญญาท้องถิ่นในกลุ่มที่ 2 คือ งานศิลปกรรมพื้นบ้านและบุคคลในท้องถิ่นได้นำมาต่อยอดในการประกอบอาชีพ
      - กลุ่มที่ 4 แนวความคิด หลักปฏิบัติ และเทคโนโลยีสมัยใหม่ที่ชาวบ้านนำมาใช้ในท้องถิ่น ซึ่งเป็นอิทธิพลของความก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี สภาพของภูมิปัญญาท้องถิ่น
      - มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม
        
        1) วรรณกรรมพื้นบ้านและภาษา
        
        2) ศิลปะการแสดง
        
        3) แนวปฏิบัติทางสังคม พิธีกรรม ประเพณี และเทศกาล
        
        4) ความรู้และแนวปฏิบัติเกี่ยวกับธรรมชาติและจักรวาล
        
        5) งานช่างฝีมือดั้งเดิม
        
        6) การเล่นพื้นบ้าน กีฬาพื้นบ้าน และศิลปะการต่อสู้ป้องกันตัว
- - - - เป็นประเพณีที่อยู่ในทุกขั้นตอนชีวิตของชาวอีสาน โดยเชื่อว่าขวัญเป็นสิ่งสำคัญและจำเป็นของทุกคน ขวัญจะหนีหายไปไม่ได้ จึงมีพิธีให้ขวัญอยู่กับตัวตลอด เช่น ทำขวัญแรกเกิด โกนจุก บวชนาค แต่งงาน สู่ขวัญแก่ผู้หายป่วย รอดพ้นอันตรายกลับมา มีความ ก้าวหน้าในหน้าที่การงาน หรือมีอาคันตุกะมาเยือน หรือเมื่อสมาชิกในครอบครัวเดินทางไปต่างถิ่นก็จะมีพิธีสู่ขวัญเช่นกัน โดยจะมีหมอสูดท่องคาถาเรียกขวัญกลับคืนมา
    - - 2.1) การสู่ขอ หลังจากที่หนุ่มสาวมีความชอบพอกันแล้ว และตกลงที่จะใช้ชีวิตอยู่ร่วมกัน ฝ่ายชายจะเป็นฝ่ายบอกญาติผู้ใหญ่ของตนเองให้ไปสู่ขอฝ่ายหญิงจากญาติผู้ใหญ่ของฝ่ายหญิงเช่นกัน เรียกว่า การโอม
      - 2.2) พิธีขันหมาก หลังจากมีการสู่ขอจากญาติผู้ใหญ่แล้ว จะตกลงค่าสินสอดทองหมั้น กำหนดวันแต่งงาน เมื่อได้ฤกษ์วันแต่งงานแล้วฝ่ายเจ้าบ่าวและญาติๆ จะแห่ขันหมากเพื่อไปทำพิธีแต่งงานที่บ้านเจ้าสาว
      - 2.3) พิธีสู่ขวัญ ให้เจ้าบ่าวและเพื่อนเจ้าบ่าวนั่งอยู่ทางขวา เจ้าสาวและเพื่อนเจ้าสาว ซึ่งทางภาคอีสานจะเรียกเพื่อนเจ้าสาวว่าคู่แก้ว ให้นั่งอยู่ทางซ้ายจากนั้นเจ้าบ่าวและเจ้าสาวจะจับพาขวัญโดยให้แขนไขว้กัน ซึ่งประเพณีสู่ขวัญจะเริ่มต้นโดยหมอสูตร หรือพราหมณ์ชาวบ้านจะกล่าวคำสวดคำอวยพร เสร็จแล้วหมอสูตรจะป้อนไข่แบ่งให้เจ้าบ่าวเจ้าสาวคนละครึ่งใบโดยใช้มือขวาป้อนไข่ท้าว หรือฝ่ายชาย และมือซ้ายป้อนไข่นาง หรือฝ่ายหญิง เสร็จแล้วใช้ฝ้ายผูกข้อมือเจ้าบ่าวเจ้าสาวพร้อมกับอวยพร
      - 2.4) การขอขมาญาติผู้ใหญ่ หรือการสมมา คือ การมอบสิ่งของให้กับญาติผู้ใหญ่ของทั้งสองฝ่ายเพื่อเป็นการขอบคุณ ซึ่งในสมัยก่อนจะเป็นการมอบผ้าซิ่นให้กับญาติผู้ใหญ่ที่เป็นหญิงและมอบโสร่งให้กับญาติผู้ใหญ่ที่เป็นชาย หลังจากมอบของสมมาแล้วผู้ใหญ่จะให้โอวาทถือเป็นการเสร็จพิธี
      - 2.5) การปูที่นอน และการขอส่งตัวเข้าหอ เริ่มต้นด้วยการให้คู่รักของญาติผู้ใหญ่ที่มีฐานะดี เป็นผู้ปูที่นอนให้ โดยให้ปูของฝ่ายชายไว้ทางขวาที่มีตำแหน่งสูงกว่า และของผู้หญิงปูไว้ทางซ้ายในตำแหน่งที่ตำกว่าฝ่ายชาย แล้วทำพิธีนอนเอาฤกษ์จากนั้นค่อยจูงเจ้าบ่าวเจ้าสาวเข้าเรือนหอ และให้โอวาทให้อยู่ร่วมกัน เป็นอันเสร็จพิธีตามขนบธรรมเนียมแต่งงานของชาวอีสาน
    - - มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติ การผูกมิตรเป็นเอกลักษณ์ที่สำคัญของคนไทย เพราะมิตรมีบทบาทสำคัญต่อความเป็นอยู่ ความปลอดภัย การแก้ไขปัญหาต่าง ๆ วิธีการผูกมิตรมีความแตกต่างและหลากหลายของแต่ละท้องถิ่น เช่น การผูกเกลอของชาวใต้ การเป็นเสี่ยวของชาวเหนือ ดังคำกล่าวที่ว่า “เพื่อนเดียวเสี่ยวฮัก” และการผูกเสี่ยวของชาวอีสาน คำว่า “เสี่ยว” หมายถึง เพื่อนที่เป็นเพื่อนตาย เพื่อนยาก เพื่อนร่วมทุกข์ร่วมสุข เพื่อนที่พึ่งพาได้ เพื่อนที่เสียสละสามารถช่วยเหลือกันทั้งทรัพย์สินและชีวิตในยามยาก
    - - การลงข่วง หมายถึง การที่ชาวบ้านมารวมตัวเพื่อทำกิจกรรมเกี่ยวกับการทอผ้าร่วมกันบางชุมชนทำผ้าฝ้าย ก็จะมีการเข็นฝ้าย ปั่นฝ้าย บางชุมชนทำผ้าไหม ก็จะมีการปั่นไหม เก็บขี้ไหม เป็นต้น
- - - - 2.1) วรรณกรรมพุทธศาสนา
        
        (1)วรรณกรรมชาดกนิบาต
        
        (2)วรรณกรรมตำนานพุทธศาสนา
      - 2.2) วรรณกรรมประวัติศาสตร์
        
        ท้าวฮุ่งหรือเจือง เนื้อเรื่องกล่าวถึงวีรบุรุษของไทย
        
        พื้นเมืองเวียงจันทน์เป็นวรรณกรรมที่กล่าวถึงตำนานการสร้างเมืองเวียงจันทน์และเมืองนครพนม
        
        พื้นเวียง เป็นวรรณกรรมที่กล่าวถึงเฉพาะเหตุการณ์สมัยรัชกาลที่ ๓ ในเหตุการณ์กบฏเจ้าอนุวงศ์และสงครามไทย-ญวน
        
        นิทานเรื่องขุนบรม หรือตำนานขุนบรม ในพงศาวดารล้านช้างได้กล่าวถึง
        ตำนานการสร้างบ้านแปงเมืองของชนกลุ่มแม่น้ำโขง
      - 2.3) วรรณกรรมนิทานหรือนิทาน
      - 2.4) วรรณกรรมคำสอน
      - 2.5) วรรณกรรมเบ็ดเตล็ด
        
        (1)วรรณกรรมที่ใช้ในพิธีกรรมสูดขวน
        
        (2)วรรณกรรมที่ใช้ในพิธีกรรมขอฝน หรือประเพณีแห่บั้งไฟ
        
        (3)วรรณกรรมที่ใช้เกี้ยวพาราสีระหว่างหนุ่มสาว
        
        (4) นิทานที่เล่าเพื่อความสนุกสนานและตลกขบขัน
- - - - ขิด คือ การคัดเก็บยกเส้นด้ายยืนพิเศษให้เกิดเป็นลวดลาย แล้วสอดเส้นด้ายพุ่งไปตลอดแนวของความกว้างของ หน้าผ้า ลายขิดที่เกิดขึ้นในแต่ละแถวจะเป็นสีเดียวกัน รูปแบบลายซ้ำกันนูนลอยจากเนื้อผ้า ให้ความสวยงามสะดุดตา
      - จก คือ เทคนิคการทอด้วยวิธีการเพิ่มด้ายพุ่งพิเศษเข้าไปเป็ นช่วง ๆ ติดต่อกันตลอดหน้ากว้างของผ้า อาจใช้ไม้ ขนเม่น หรือนิ้วมือ ยกหรือจกด้ายเส้นยืนขึ้น แล้วสอดเส้นพุ่งพิเศษเข้าไป เพื่อให้ได้ลวดลายที่งดงาม ในบางท้องที่จะทอผ้าหัวซิ่นลายจกดาว ได้แก่ จังหวัดอุบลราชธานี จังหวัดกาฬสินธุ์
      - ยก คือ เทคนิคการทอยกลายให้เห็นเด่นชัดมีลักษณะคล้ายกั บการทอลายขิด แต่ใช้เส้นพุ่งพิเศษ เช่น ไหมดิ้นเงิน ดิ้นทอง มีชาย มีเชิง ซึ่งขั้นตอนยุ่ง ยากกว่าผ้าทอลายขิด
      - ยกมุก คือ การทอโดยใช้เส้นยืนพิเศษเพิ่มบนกี่ทอผ้า ลายยกบนผ้าเกิดจากการใช้ตะกอลอยยกด้ายยืนพิเ ศษ ลวดลายที่เกิดจากเทคนิคนี้คล้ายกับลวดลายที่เกิดจากการขิดจก ผ้าที่ทอยกมุก จะรู้จักกันในนามซิ่นทิวมุก ของชาวอุบลราชธาน
      - มัดหมี่ เป็นเทคนิคการมัดเส้นพุ่ง หรือเส้นยืน ให้เป็นลวดลายด้วยเชือกกล้วยหรือเชือกฟาง ก่อนนำไปย้อมสี แล้วกรอด้ายให้เรียงตามลวดลาย ร้อยใส่กระสวย แล้วจึงนำมาทอ
      - ผ้ากาบบัว เป็นผ้าที่มีลักษณะรวมเอาเอกลักษณ์อันโดดเด่นของ ผ้าพื้นเมืองอุบลมารวมไว้หลายชนิดได้แก่ ผ้าซิ่นทิว มับไม มัดหมี่ ผ้าขิดหรือจก โดยต้องมีเส้นยืนหรือริ้วหรือ เครือทิว 2 สีตามลักษณะของซิ่นทิวดั้งเดิมที่สตรีชาวอุบลนิยมส วมใส่มาแต่โบราณ มีเส้นพุ่ง มับไม ซึ่งเกิดจากการเข็นคือปั่นเกลียวเส้นพุ่ง 2 เส้นเข้าด้วยกัน การเข็นมับไมนี้พบในผ้าที่เรียกว่า ผ้าไหมควบหรือ ผ้าไหมหางกระรอกหรือผ้าวา มีลาย มัดหมี่แทรกอยู่ในผ้า และสอดแทรกเทคนิคตกแต่งให้ผ้ากาบบัวมีความวิจิตรงดงามมากยิ่งขึ้น
      - ผ้าย้อมคราม คือ ผ้าฝ้ายที่ย้อมสีด้วยครามธรรมชาติ มีเฉดสีฟ้าถึงสีน้ำเงิน มีมากในแถบภาคอีสาน โดยเฉพาะจังหวัดสกลนครซึ่งมักจะย้อมครามที่เส้นฝ้ ายก่อนนำไปทอด้วยมือให้เป็นผืน บ้างมัดหมี่ให้เป็นลวดลายก่อนแล้วจึงนำไปย้อมและ ทอมือด้วยกี่พื้นบ้าน เกิดเป็นผ้ามัดหมี่ทอมือย้อมครามที่มีเอกลักษณ์ของ แต่ละท้องถิ่น
      - ผ้าไหมสาเกต คือ ผ้าไหมเอกลักษณ์ของจังหวัดร้อยเอ็ดซึ่งได้นำเอาลา ยมัดหมี่พื้นบ้าน 5 ลายที่นิยมทอในกลุ่มชนที่อยู่ในเมืองร้อยเอ็ด มาทอต่อกันในผ้าผืนเดียวกันเปรียบเสมือนเป็นการ หลอมรวมความสามัคคีของชาวร้อยเอ็ดให้เป็นหนึ่งเ ดียว โดยแต่ละลายจะทอคั่นด้วยผ้าสีพื้นสีดอกอินทนิลบก (สีชมพูอมม่วง) ซึ่งเป็นดอกไม้ประจำจังหวัดร้อยเอ็ด ลายมัดหมี่พื้นบ้าน 5 ลายที่ประกอบในผ้าสาเกต ได้แก่ ลายโคมเจ็ด ลายนาคน้อย ลายคองเอี้ย ลายหมากจับ ลายค้ำเพา
      - ผ้าในกลุ่มวัฒนธรรมอีสานใต้ นิยมทอผ้าใช้เอง ด้วยการปลูกหม่อนเลี่ยงไหม รูปแบบ สีสัน ลวดลาย ความประณีตบรรจงรวมถึงเทคนิคการทอแบบโบราณอันเป็นเอกลักษณ์เฉพาะถิ่นไว้ได้ดีจนถึงปัจจุบัน คนชาติพันธุ์เขมร ลาว และกูย