Please enable JavaScript.

Coggle requires JavaScript to display documents.

ŞİİR KAVRAM HARİTASI (9A) - Coggle Diagram

- - - - Mecaza dayalı söz sanatıdır. Bir sözcüğü kendi anlamı dışında kullanmak, bir şeyi benzediği başka varlığın adıyla anma sanatıdır.
        
        Açık İstiare
        
        Sadece benzetilenin yani birbirine benzetilen ögelerden nitelik olarak güçlü ve üstün olanın kullanılmasıdır.
        
        Örnek: İki kapılı bir handa gidiyorum gündüz gece (Aşık Veysel)
        
        Bu cümlede iki kapılı bir han ile insanın doğumu ile ölümü anlatılmıştır. İki kapılı han benzetilen yaşam ise benzeyendir.
        
        Kapalı İstiare
        
        Benzetmenin iki unsurundan sadece benzeyenin kullanıldığı benzetmedir.
        
        Örnek: Kandilli yüzerken uykularda/ Mehtabı sürükledik sularda (Yahya Kemal)
        
        Sürüklenmek sözcüğünden yola çıkarak mehtabın bir örtüye benzetildiğini söyleyebiliriz, mehtap benzeyen örtü ise kendisine benzetilen olarak kullanılmıştır.
    - - Söze dayalı edebi sanattır. Şiirde ya da düz yazıda ahenk yaratmak amacıyla aynı ses ya da aynı hecenin tekrar edilmesine denir. Dizelerde sessiz harflerin tekrarlanması olarak da karşımıza çıkabilir.
        
        Örnek-1: Cinayeti kör bir kayıkçı gördü/Ben gördüm kulaklarım gördü/Vapur kudurdu, kuduz gibi böğürdü/Hiçbiriniz orada yoktunuz.
        
        "gör" ve "dü" heceleri sıkça tekrar edilmiştir.
        
        Örnek-2: Sen seni seveni hâk ile yeksân ise/ Sevme seni sevmeyeni Mısır'a sultân ise.
        
        Bu örnekte de "s" ve "n" sessiz harfleri tekrar edilerek aliterasyon yapılmıştır.
    - - Şairin çok duygulanması ve heyecanlanması sonucunu doğuran olayları ve varlıkları göz önüne getirip "ey, hey" gibi ünlemler ile seslenmesidir.
        
        Örnek-1: Ey mavi göklerin beyaz ve kızıl süsü!
        
        Örnek-2: Çatma kurban olayım çehreni ey nazlı hilal!
        
        Örnek-3: Ey benim sarı tamburam!
    - - Mecaza dayalı söz sanatıdır, insana ait özelliklerin insan olmayan varlıklara mal edilmesiyle gerçekleştirilen mecazlı bir anlatım özelliğidir.
        
        Örnek: Sevincinden ağlayan, gülen, haykıran rüzgar/Kalplere sevinç, umut ve inanç getiriyor.
        
        Örnek: Rüzgar insan gibi sevinmekte, sevincinden ağlamakta, gülmekte, haykırmaktadır. Bu sanat bazen benzetme çoğu zaman da kapalı istiare biçiminde gerçekleştirilir. Bu örnekte de kendisine benzetilen "insan" söylenmediği için; gülmek, ağlamak gibi insana ait özellikler belirtildiği için kişileştirme kapalı istiare biçiminde yapılmıştır.
    - - Mecaza dayalı söz sanatıdır. Cümlenin anlamını kuvvet kazandırmak için aralarında benzerlik bulunan iki şeyden zayıf olanın güçlü olana benzetilmesidir.
        
        Örnek: Hançer gibi keskin sözler söyledi.
        
        Benzeyen: Sözler (Benzetilen ögelerden nitelik bakımından güçsüz olanıdır.)
        
        Benzetilen: Hançer (Benzetilen ögelerden nitelik bakımın dan güçlü ve üstün olanıdır.)
        
        Benzetme Edatı: Gibi (Benzeyen varlıklar arasındaki benzerliği ortaya koyan sözcüktür.)
        
        Benzetme Yönü: Keskin (Benzetilen ögeler arasındaki ortak ilgi ve benzeyiştir.Benzerliğin şeklini bildirir.)
    - - Anlam bakımından aralarında ilgi bulunan iki veya daha fazla sözcüğün kullanılması sanatıdır.
        
        Örnek: Arım, balım, peteğim/Gülüm, dalım, çiçeğim/Bilsem ki öleceğim/ Yine seni seveceğim.
    - - Anlama dayalı söz sanatıdır, Arif "bilen", tecahül "cahil gibi, bilmez gibi görünme" demektir. Terim anlamı, kişinin bir durumu, gerçeği bildiği halde, nükte yaparak bilmezlikten gelmesi, bilmiyormuş gibi davranmasıdır.
        
        Örnek: Şakaklarıma kar mı yağdı, ne var/ Benim mi Allah'ım bu çizgili yüz/ Ya gözler altındaki mor halkalar/ Neden böyle düşman görünürsünüz/ Yıllar yılı dost bildiğim aynalar (Cahit Sıtkı Tarancı)
        
        Cahit Sıtkı'nın "Otuz Beş Yaş" adlı şiiri bu sanata en güzel örnektir. Şair bu şiirin çıkış noktasında içinde bulunduğu durumu kabullenmeme amacı güder.
- - - - Beyitlerin kendi arasında kafiyeli olmasıdır. Divan edebiyatının mesnevi nazım biçiminde de bu düzen kullanıldığından “Yeni mesnevi düzeni” olarak da adlandırılır. “ikili” olarak da adlandırılır. Divan şiirinde özellikle uzun şiirlerde görülür. Yeni mesnevi düzeninin mesnevi düzeninden farkı cümlelerin bir sonraki dizeye de sarkmasıdır.
        
        Kafiye şeması: “a a a b”, “bbbc”; “cc”; “a a b b”; aaba (aaxa) olmalı.
        
        Örnek: İftardan önce gittim Atik-Valde semtine (a)
        Kaç defa geçtiğim bu sokaklar, bugün yine, (a)
        Sessizdiler, Fakat Ramazan maneviyyeti (b)
        Bir tatlı intizara çevirmiş sükûneti (b)
    - - 1’inci ile 3’üncü, 2’nci ile 4’üncü dizelerin kafiyeli oluşudur.
        
        Kafiye şeması: “a b a b” “cdcd” olmalı.
        
        Örnek: Hayran olarak bakarsınız da (a)
        Hülyanızı fetheder bu hali (b)
        Beş yüz sene sonra karşınızda (a)
        İstanbul fethinin hayali (b)
    - - 1’inci ile 4’üncü, 2’nci ile 3’üncü dizelerin kafiyeli oluşudur.
        
        Kafiye şeması: “a b b a” “cddc” olmalı.
        
        Örnek: İhtiyar, elini bağrına soktu, (a)
        Dedi ki: “İstanbul muhasarası (b)
        Başlarken aldığım gaza yarası (b)
        İçinden çektiğim bu oktu. (a)
    - - Kafiye şeması : …………….. a
        
        Örnek: Bir dereden kopardım (a)
        Bu incecik kamışı (b)
        Ve bir bıçakla yardım (a)
        Pek solgunsa da dışı (b)
        Sesinde gizli, berrak (c)
        Pınarların akışı: (b)
        Dinle, ne şakrıyor, bak!
        
        …………….. b
        
        …………….. a
        
        …………….. b
        
        …………….. c
        
        …………….. b
        
        …………….. c
- - - - Ölçü ile şiir öyle bütünleşmiştir ki, şiir denilince akla gelen ilk özelliklerden biri ölçüdür.
    - - Hece Ölçüsü
        
        Türkçe’de heceler uzunluk kısalık bakımından hemen hemen aynı değerdedir. Bu yapısal özellik şiirde hece ölçüsünün kolayca kullanılmasına imkân verir.
      - Aruz Ölçüsü
        
        Aruz ölçüsü ya da aruz vezni, nazımda uzun veya kısa, kapalı ya da açık hecelerin belli bir düzene göre sıralanarak ahengin sağlandığı ölçü.
      - Serbest Ölçü
        
        Servet-i Fünûn döneminde kullanılan bir ölçüdür. Aruz kalıplarından bazılarının parçalanmasıyla oluşturulmuştur.
- - - - Eş görevli eklerin tekrarlanmasıyla oluşan rediflerdir. Türkçedeki yapım ve çekim ekleri kavranmadan, ek hâlindeki redifleri anlamak, bulmak çok zordur. Eklerle yapılan rediflerde görev ve anlam birliği aranır. Eklerin yazılışlarda ise ünlü uyumlarından kaynaklanan ufak tefek bazı değişiklikler olabilir. Bir de, karşılaştırılan bütün eklerin aynı türden olması gerekir. Ayrıca redif kafiyeden sonra gelir ve eklerde aranır.
        Örnek: Şimşek gibi bir semte atıldık yedi koldan
        Şimşek gibi, Türk atlarının geçtiği yoldan
    - - Yazılışı, okunuşu, anlamı aynı olan bir sözcüğün dize sonlarında tekrarlanmasıyla meydana gelen rediftir. Ekler aynı görev ve anlamda olmak koşulu ile ünlü uyumlarından kaynaklanan bazı ünlü değişikliklerine uğrayabilir. Örneğin yönelme hâl ekleri olan “-a” ile “-e” ekleri dizelerin sonunda yer alırsa redif oluşturur. Ancak sözcük hâlindeki rediflerde ses değişikliği olmaz. Yani sözcük hâlindeki rediflerde tam bir yazım ve anlam birliği aranır.
        Örnek: Koyun verdi kuzu verdi süt verdi
        Yemek verdi ekmek verdi et verdi
        Kazma ile döğmeyince kıt verdi
        Benim sadık yarim kara topraktır
- - - - Güzelleme
        
        İnsan ve doğa güzelliklerini işleyen koşma nazım şeklinin bir türüdür.
      - Taşlama
        
        Bir kimseyi veya toplumun bozuk yönlerini eleştiren şiir türüdür.
    - - İlahi
        
        Dini temalara bağlı tekke edebiyatı nazım türüdür. Allah sevgisi ve onun çevresinde her türlü dini konu işlenir. Akla öncelikle Yunus Emre gelir.
  - - - Allah'ın varlık ve birliğinden bahseden şiirlere denir.
    - - "Yakarma, dilekte bulunma" anlamına gelir. Allah'a yalvarma veya yakarma amacıyla yazılan şiirlerdir.