Please enable JavaScript.
Coggle requires JavaScript to display documents.
บทที่9 ยาที่ออกฤทธิ์ต่อระบบต่อมไร้ท่อ - Coggle Diagram
บทที่9
ยาที่ออกฤทธิ์ต่อระบบต่อมไร้ท่อ
โรคเบาหวาน
ปัจจัยเสี่ยงของการเกิดโรคเบาหวาน
-น้ำหนักเกิน
-กรรมพันธุ์
-เครียดเรื้อรัง
ประเภทของโรคเบาหวาน
เบาหวานชนิดที่1
-พบในคนอายุ <30ปี
-เกิดจากตับอ่อนไม่สามารถสร้างอินซูลินได้
-มีรูปร่างผอม
เบาหวานชนิดที่2
-พบในผู้ที่มีอายุ >40ปี
-เกิดจากภาวะดื้อต่ออินซูลิน
-มีรูปร่างอ้วน
การป้องกัน
1.ออกกำลังกายอย่างน้อย30นาทีต่อวัน
2.ลดอาหารพวกแป้ง ไขมัน และน้ำตาล
3.ไม่อ้วน ไม่เครียด
4.งดบุหรี่ งดแอลกอฮอล์
5.ติดตามความดันโลหิตอย่างน้อยปีละ2ครั้ง
ยาเบาหวาน
ยาลดระดับน้ำตาลในเลือดชนิดรับประทานจ้าแนกตามกลไกการออกฤทธิ์ได้ 4 ประเภท ได้แก่
1.ยาที่กระตุ้นการหลั่งอินซูลินจากเบต้าเซลล์ของตับอ่อน (Insulin secretagogues) ยา ในกลุ่มนียังแบ่งย่อยได้อีก 2 กลุ่ม
1.1 Sulfonylureasออกฤทธิ์โดยการจับกับSulfonylureareceptorที่เบต้าเซลล์ ของตับอ่อน ยาในกลุ่มนีได้แก่ Chlorpropamide, glibenclamide , glipizide
gliclazide, gliquidone และ glimepiride
1.2 Non-sulfonylurea insulin secretagogues ออกฤทธิ์กระตุ้นการหลั่งอินซูลินจาก เบต้าเซลล์ของตับอ่อน เช่นเดียวกับ Sulfonylurea แต่ที่ต้าแหน่งต่างกัน ยาในกลุ่มนี ได้แก่ Repaglinide และ nateglinide
ยาที่ลดภาวะดือต่ออินซูลิน ( Insulin sensitizer)
2.1 Metformin ออกฤทธิ์โดยการยับยังการสร้างกลูโคสจากตับเป็นหลัก นอกจากนียัง ช่วยให้การออกฤทธิ์ของอินซูลินที่กล้ามเนือดีขึนด้วย
2.2 Thiazolidinediones ออกฤทธิ์โดยการกระตุ้น peroxisome proliferator activated receptor gamma ซึ่งอยู่ในเซลล์ไขมันเป็นหลักและมีผลท้าให้การออกฤทธิ์ ของอินซูลินดีขึน ทังที่เซลล์กล้ามเนือและเซลล์ไขมัน ยาในกลุ่มนี ได้แก่ Rosiglitazone และ Pioglitazone
ยาที่ออกฤทธิ์ยับยังเอนไซม์ alpha-glucosidase ที่ผนังล้าไส้ ( alpha-glucosidase inhibitors) ท้าให้การดูดซึมกลูโคสจากทางเดินอาหารเกิดขึนช้าลง ยาในกลุ่มนีได้แก่ Acarbose และ Voglibose
Dipeptidyl Peptidase (DPP) IV inhibitors เป็นยาที่ยับยังเอนไซม์ที่ใช้ในการ ท้าลายฮอร์โมนที่หลั่งจากล้าไส้ คือ glucagon-like peptide -1
( GLP-1) และ glucose-dependent insulinotropic polypeptide (GIP) ยาในกลุ่มนีได้แก่ Sitagliptin และ Vidagliptin
คุณสมบัติของยาเบาหวานแต่ละชนิด
1.Sulfonylurea
ยาที่มีผลข้างเคียงที่ท้าให้เกิดน้าตาลในเลือดต่ำได้บ่อย
คือ ยา Chlorpropamide และ glibenclamide จึงควรหลีกเลี่ยงยานีในผู้ป่วย สูงอายุหรือผู้ที่มีการท้างานของไตบกพร่อง
ยามีประสิทธิภาพในการลดระดับ HbA1c ได้ประมาณ 1.5-2 %
ผลข้างเคียงที่พบบ่อยคือ ภาวะน้าตาลในเลือดต่้า น้าหนักตัวเพิ่มขึน
Non-Sulfonylurea Insulin secretagogue
ยาในกลุ่มนีที่จ้าหน่ายในประเทศไทยมีแต่ Repaglinide ยานีออกฤทธิ์เร็วและ ระยะเวลาในการออกฤทธิ์สัน จึงแนะน้าให้กินก่อนอาหาร 15 นาที และต้องรับประทาน ยาก่อนอาหารทุกมือจึงจะได้ผลดี
Metformin
• ยานีออกฤทธิ์โดยการกระตุ้น AMP-activated protein kinase ท้าให้การออกฤทธิ์ ของอินซูลินดีขึน โดยเฉพาะอย่างยิ่งที่เซลล์ตับ ท้าให้การสร้างกลูโคสจากตับลดลง และระดับน้าตาลขณะอดอาหารลดลง
• ยานีมีข้อดีคือ ไม่ท้าให้ระดับน้าตาลในเลือดต่้าโดยเฉพาะใช้เป็นยาเดี่ยว เนื่องจากยา ไม่ได้กระตุ้นการหลั่งอินซูลินและไม่ท้าให้น้าหนักตัวเพิ่มขึน
Alpha-glucosidase inhibitors
• ยาในกลุ่มนีได้แก่ Acarbose และ Voglibose ยานีออกฤทธิ์โดยการยับยังเอนไซม์ alpha-glucosidase ที่ผนังล้าไส้ เอนไซม์นีมีหน้าที่ย่อย Complex carbohydrate และ oligosaccharide ให้เป็น Monosaccharide การยับยังเอนไซม์นีจึงท้าให้การ ดูดซึมกลูโคสช้าลง ยานีมีผลลดระดับน้าตาลหลังมืออาหารเป็นส่วนใหญ่
• ผลข้างเคียง ท้องอืด แน่นท้อง ผายลมบ่อย ถ่ายเหลว ปวดท้อง
Thiazolidinediones
• ยาในกลุ่มนีได้แก่ rosiglitazone และ pioglitazone เป็นยาที่ออกฤทธิ์ลดระดับ น้าตาลโดยการลดภาวะดือต่ออินซูลิน ยานีออกฤทธิ์ส่วนใหญ่ที่เซลล์ไขมัน โดยการ กระตุ้น nuclear receptor ที่ชื่อ peroxisome proliferator-activated receptor gamma
• ผลข้างเคียง น้าหนักตัวเพิ่มขึน อาการบวม
Dipeptidyl peptidase -4 inhibitors
• ยาในกลุ่มนีออกฤทธิ์ลดระดับน้าตาล โดยเพิ่มการออกฤทธิ์ของฮอร์โมนที่หลั่งจาก ทางเดินอาหารที่ส้าคัญ คือ glucagon - like peptidase (GLP-1)และ glucose – dependent insulinotropic peptide (GIP) หลั่งจาก K cells ที่อยู่ที่กระเพาะ อาหารและล้าไส้เล็กส่วนต้น
• ยาในกลุ่มนีได้แก่ Sitagliptin และ vidagliptin
• ผลข้างเคียงน้อยมาก
โรคทางต่อมไทรอยด์
แบ่งออกเป็น2 กลุ่ม
1.กลุ่มที่เกิดจากความผิดปกติของการท้างานของต่อมไทรอยด์ (Thyroid dysfunction) ได้แก่ ภาวะ hyperthyroidism และภาวะ hypothyroidism
โรคก้อนของต่อมไทรอยด์ (Nodular thyroid disease) ได้แก่ solitary thyroid nodules และ multiple nodular goiter
Hyperthyroidism ภาวะไทรอยด์เป็นพิษ
• เกิดจากฮอร์โมนไทรอยด์สูงในกระแสเลือด อาการแสดง ได้แก่ ใจสั่น มือสั่น เหนื่อย ง่าย ทานมากแต่น้าหนักลด ขีหงุดหงิด เหงื่อออกมาก ระบบการเต้นของหัวใจ ผิดปกติ มี Atrial fibrillation หรือมี congestive heart failure ได้เรียกภาวะนี้ว่า Apathetic hyperthyroidism
•Hypothyroidism ภาวะไทรอยด์ฮอร์โมนต่ำ
• คือภาวะที่ต่อมไทรอยด์ทำงานน้อยทำให้เกิดการสร้างและหลั่งฮอร์โมนสู่ กระแสเลือดน้อยลง
•ฮอร์โมนพาราไทรอยด์สูง (Hyperparathyroidism )
-เป็นภาวะที่ต่อม พาราไทรอยด์ที่อยู่บริเวณคอผลิตฮอร์โมนพาราไทรอยด์ออกมามากกว่าปกติ ซึ่งผู้ป่วยมักไม่มีอาการใด ๆ หรือมีอาการเพียงเล็กน้อย เช่น คลื่นไส้ อาเจียน อ่อนเพลีย สับสน เป็นต้น
•อาการของฮอร์โมนพาราไทรอยด์สูง
-มีอาการสับสน
-ง่วงซึม
-มีภาวะขาดน้ำ
• สาเหตุของฮอร์โมนพาราไทรอยด์สูง
ต่อมพาราไทรอยด์มีหน้าที่ผลิตฮอร์โมนพาราไทรอยด์ออกมาเพื่อรักษา สมดุลของแคลเซียมในร่างกาย เมื่อมีระดับแคลเซียมในเลือดต่้า ร่างกาย จะหลั่งฮอร์โมนพาราไทรอยด์ออกมามากขึน
• การใช้ยา
ตัวอย่าง ยากลุ่ม Bisphosphonate เช่น Ibandronate Zoledronate ช่วยป้องกันการสูญเสียแคลเซียมใน กระดูกและช่วยลดความเสี่ยงในการเกิดโรคกระดูกพรุนจากภาวะ Hyperparathyroidism แต่ยานีอาจท้า ให้เกิดผลข้างเคียงอย่างความดันโลหิตต่้า มีไข้ และอาเจียน
วิธีการคุมก่าเนิด
หมายถึง ยาที่กินเพื่อ ป้องกันการตังครรภ์โดย ใช้ฮอร์โมนเอสโตรเจน และโปรเจสโตเจน
ที่ได้จากการสังเคราะห์ฤทธิ์คล้ายกับฮอร์โมน โปรเจสโตโรนตามธรรมชาติ
ยาคุมกาเนิดแบบธรรมดาแบ่งได้ 2 ชนิด ดังนี้
ยาคุมกาเนิดชนิดฮอร์โมนรวม (Combined oral contraceptions)
1.2 Multiphasic pills ยาคุมที่มีฮอร์โมนเอสโตรเจน และโปรเจสโตเจนไม่เท่ากนั เรียกว่าTriphasicหรือ Three steps pills ซึ่งการกินยาจะ
ต้องกินเรียงตามลำดับ เช่น Triquilar และ Oilezz
ยาคุมกาเนิดชนิดท่ีมีแต่โปรเจสโตรเจน (micro oral contraception)
-หมายถึง ยาคุมที่มีฮอร์โมนโปรเจสโตเจนเท่านั้นไม่
มีเอสโตรเจน ยาชนิดน้ีไม่มีผลต่อแม่ลูกอ่อนต่อระบบหัว ใจ และหลอดเหลือ แต่จะมีประสิทธิภาพใน
การคุมกาเนิดต่ำยับยั้งไข่ตกได้ไม่ดี เช่น Exluton
•การเลือกกินยาคุมกาเนิดให้เหมาะสมกับตัวเอง 3 ประเภท
ประเภท Estrogenic เช่น รอบเดือนออกมากแต่ระยะรอบ
เดือนสนั อว้นไม่มีขนตอ้งกินยาคุมที่มีprogestogenมาก
ประเภทปกติรอบเดือนมาสม่ำเสมอ ออกไม่มาก น้ำหนักตัวอยู่ในเกณฑม์าตรฐาน
3.ประเภทProgestogenicเช่นรอบเดือนออกน้อยแต่ระยะรอบเดือนยาวรูปร่างออกไปทางผู้ชาย มีขนตามตัวมาก ตอ้ งกินยาคุมที่มี estrogen มาก
• อาการข้างเคียงของการกินยาคุมกำเนิด
1.การคลื่นไส้อาเจียนเกิดจากฮอร์โมนเอสโตรเจนเกิดในช่วง 2-3 เดือนแรก ให้กินทันทีหลังอาหารเย็น
2.หากมีเลือดออกกระปริบกระปรอยให้การกินยาเวลาใกล้เคียงกันที่สุดของทุกวัน เป็นต้น
